Shloka 1
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
ऑपनक्रात बछ। अर: - हाथी
yudhiṣṭhira uvāca | dhārmiko 'rthān asamprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ | cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṃ caret ||
யுதிஷ்டிரன் கேட்டான்—பிதாமஹா! ஒரு அரசன் தர்மவான்; ஆயினும் முயன்றும் செல்வம் பெற இயலாமல், அமைச்சர்கள் அவனைத் துன்புறுத்தி, அவன் கோஷமும் தண்டபலமும் (படை/தண்டனை அதிகாரமும்) இழந்துவிட்டால்—அமைதியும் நலனும் நாடும் அந்த அரசன் எவ்வாறு நடக்க வேண்டும்?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic dilemma in kingship: when a ruler loses wealth and coercive power and is undermined by ministers, what ethical course of conduct remains to preserve welfare and stability without abandoning righteousness.
In the Śānti Parva’s discourse on royal duty, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for guidance about a righteous king who has become powerless—bereft of treasury and enforcement—and is pressured by his own ministers.