Shloka 3
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयो: । निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिन:
upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ | nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—யுதிஷ்டிரா! இப்போது அர்த்தமும் தர்மமும்—இரண்டையும் பெறச் செய்யும், நிரூபிக்கப்பட்ட நடைமுறை ஒழுக்கங்களை நான் விளக்குகிறேன். எல்லை மீறிய கொள்ளையர்கள் அர்த்த-தர்மத்தின் மரியாதைகளை உடைத்து வழிப்பறியாளர்களாக மாறும்போது, அவர்களை அடக்கி அழிக்க வேதம் அனுமதித்த उपायங்களை நான் கூறத் தொடங்குகிறேன். எல்லா முயற்சிகளிலும் வெற்றி பெற அந்த வழிமுறைகளை என்னிடமிருந்து கேள்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames governance as the protection of both artha (public welfare and stability) and dharma (moral-legal order), and introduces ‘upāya-dharma’—practical, result-tested measures that a ruler may employ, including sanctioned force, to restrain lawless disruptors.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on kingship and policy. Here Bhīṣma begins a section on pragmatic statecraft: how to deal with bandits and social predators who violate the bounds of dharma and artha.