Shloka 27
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयो: । अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् निहतान् प्रतनूकृतान्
bhīṣma uvāca | mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ | atikṣiptān vyatikṣiptān nihatān pratanūkṛtān |
பீஷ்மர் கூறினார்—ஆயுதங்களையும் கவசத்தையும் கழற்றிய பின், போர்க்களத்திலிருந்து புறப்படும் வேளையில், அலைந்து திரியும் வேளையில், உணவு-பான நேரத்தில் பகைவரைத் தாக்கக் கூடாது. மிகுந்த அச்சத்தில் கலங்கியவர்களையும், மனக்குழப்பமடைந்தவர்களையும், ஏற்கெனவே தாக்கப்பட்டு விழுந்தவர்களையும், பலவீனமடைந்து உதவியற்றவர்களையும் கூட தாக்கக் கூடாது.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in war, dharma imposes limits: one must not attack opponents at vulnerable, non-combat moments (withdrawing, moving about without engagement, eating or drinking) or those who are incapacitated by fear, confusion, injury, or weakness. Victory should not be sought through cruelty or opportunism.
In the Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on righteous conduct. Here he lays down specific battlefield prohibitions—who should not be struck and under what circumstances—framing warfare as regulated by moral law rather than unchecked violence.