Adhyaya 53
Plakṣaprasravaṇa–Kārapacana tīrtha-varṇana and Nārada’s war briefing (Śalya-parva, Adhyāya 53)
Upa-parva: Tīrtha–Āśrama–Nārada-saṃvāda (Balarāma’s pilgrimage interlude)
Vaiśaṃpāyana describes Baladeva arriving at Kurukṣetra, giving gifts, and reaching a large, auspicious āśrama characterized by sacred trees and a sanctified environment. Baladeva questions the resident sages about the āśrama’s prior occupant; they narrate that Viṣṇu performed supreme tapas there, that ancient rites were conducted, and that a perfected brāhmaṇī—identified as the virtuous daughter of Śāṇḍilya—attained heaven through yogic accomplishment, with a noted aśvamedha-related merit associated with the hermitage. Baladeva then proceeds near the Himavat region, visits Sarasvatī’s source at Plakṣaprasravaṇa, reaches the eminent tīrtha Kārapacana, performs dāna and cold-water bathing, and goes to the āśrama of Mitra and Varuṇa, then onward to the Yamunā region where deities previously found delight. Seated with ṛṣis and siddhas, he receives Devarṣi Nārada, who is described with ascetic insignia and musical skill. When asked about the Kuru situation, Nārada recounts principal deaths (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, and others), names remaining Kaurava-aligned survivors (notably Kṛpa, Bhoja, and Aśvatthāman), and reports Duryodhana’s concealment in the Dvaipāyana lake and his being pressured by speech from the Pāṇḍavas with Kṛṣṇa. Nārada indicates the imminent gadā duel between Bhīma and Duryodhana and advises Baladeva to go witness it. Baladeva dismisses attendants toward Dvārakā, praises Sarasvatī in two verses emphasizing her sanctity and salvific association, mounts his chariot, and hastens to observe the disciple-duel.
Chapter Arc: बलराम (हलायुध) तीर्थयात्रा के क्रम में तपोधनों से पूछते हैं—महात्मा कुरु ने इस भूमि को क्यों जोता कि यह ‘कुरुक्षेत्र’ कहलायी? → ऋषि कुरु के अदम्य संकल्प का वृत्तांत सुनाते हैं: दीर्घकाल तक वे तपोबल से भूमि को कर्षित करते रहे; इन्द्र उनके उद्योग पर उपहास कर त्रिदिव लौट जाते हैं, पर कुरु विरत नहीं होते। → कुरु के तप और कर्षण से यह भूमि परम-पुण्य-स्थान घोषित होती है—यहाँ तप, यज्ञ, दान और रण में वीरगति पाने वालों को अक्षय शुभगति; यहाँ शुभ-इच्छा से निवास करने वालों को यम-लोक का दर्शन नहीं। → ऋषि कुरुक्षेत्र की महिमा का विधान करते हैं: यहाँ ब्राह्मण-शिरोमणि और नरेश यज्ञ कर उत्तम गति पाते हैं; इस क्षेत्र की पुण्य-प्रभावना पृथ्वी के रहने तक त्रिविष्टप-वास का कारण बनती है। → हलायुध से कहा जाता है—अब इन्द्र द्वारा कुरुक्षेत्र-विषयक गायी गयी गाथा सुनो; आगे उसी दिव्य गाथा/विस्तार का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत यदापर्वर्में बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। ऑपनआक्राा छा अं क्ााज त्रिपठ्चाशत्तमोड्ध्याय: ऋषियोंद्वारा कुरुक्षेत्रकी सीमा और महिमाका वर्णन ऋषय ऊचु: प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनं राम समन्तपञठ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदा:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் சல்யபர்வத்தில் அடங்கிய யதாபர்வத்தில் பலதேவரின் தீர்த்தயாத்திரைச் சம்பவத்தில் சாரஸ்வதோபாக்யானம் பற்றிய ஐம்பத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவு பெற்றது ॥५२॥ ஐம்பத்திமூன்றாம் அத்தியாயம்— முனிவர்கள் கூறும் குருக்ஷேத்திரத்தின் எல்லையும் மகிமையும். முனிவர்கள் கூறினர்— “ஓ ராமா (பலராமா)! சமந்தபஞ்சகம் என்றது சனாதன தீர்த்தக்ஷேத்திரம்; இதை பிரஜாபதியின் வடவேதி என்று அழைப்பர். பழங்காலத்தில் அங்கே தேவர்கள் கூடிச் சிறப்புமிக்க சத்ரயாகத்தை நடத்தி, மகத்தான வரங்களை அருள்வோராக ஆனார்கள்।”
Verse 2
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत् कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे
வைசம்பாயனன் கூறினான்— “பழங்காலத்தில் அளவற்ற ஒளியுடனும் ஞானத்துடனும் விளங்கிய அரசரிஷிகளில் சிறந்த மகாத்மா குரு, பல ஆண்டுகள் இந்த நிலத்தை மிகச் சிறப்பாக உழுது வளப்படுத்தினார். அதனால் இவ்வுலகில் இது ‘குருக்ஷேத்திரம்’ என்ற பெயரால் புகழ்பெற்றது।”
Verse 3
राम उवाच किमर्थ कुरुणा कृष्ट क्षेत्रमेतन््महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधना:
ராமன் (பலராமன்) கேட்டான்— “தபோதனர்களே! மகாத்மா குரு எந்த நோக்கத்திற்காக இந்தக் களத்தை உழுதான்? நீங்கள் கூறும் விதமாக அந்த வரலாற்றை நான் கேட்க விரும்புகிறேன்।”
Verse 4
ऋषय ऊचु: पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम् | अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात् पर्यपूच्छत कारणम्
ரிஷிகள் கூறினர்—ராமா! முற்காலத்தில் எப்போதும் நற்காரியங்களுக்கு எழுச்சியுடன் இருந்த குரு இந்தக் களத்தை உழுது கொண்டிருந்தபோது, தேவருலகத்திலிருந்து இந்திரன் வந்து அதன் காரணத்தை வினவினான் என்று கேள்விப்படுகிறோம்.
Verse 5
इन्द्र वाच किमिदं वर्तते राजन् प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षिति:
இந்திரன் கூறினான்—“அரசே! இத்தனைப் பெரும் முயற்சியுடன் இங்கு என்ன நிகழ்கிறது? ராஜரிஷியே! எந்த நோக்கத்தால் இந்த நிலம் உழப்படுகிறது?”
Verse 6
कुरुरुवाच इह ये पुरुषा: क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृतालल्लोकान् पापविवर्जितान्,कुरुने कहा--शतक्रतो! जो मनुष्य इस क्षेत्रमें मरेंगे, वे पुण्यात्माओंके पापरहित लोकोंमें जायँगे
குரு கூறினான்—“ஓ சதக்ரது! இந்தக் களத்தில் உயிர் துறப்போர், புண்ணியவான்கள் அடையும் பாவமற்ற உலகங்களுக்கு செல்வர்.”
Verse 7
अवहस्य तत: शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः । राजर्षिरिप्यनिर्विण्ण: कर्षत्येव वसुंधराम्,तब इन्द्र उनका उपहास करके स्वर्गलोकमें चले गये। राजर्षि कुरु उस कार्यसे उदासीन न होकर वहाँकी भूमि जोतते ही रहे
அப்போது சக்ரன் (இந்திரன்) அவரை ஏளனம் செய்து மீண்டும் தேவருலகத்திற்குச் சென்றான். ஆனால் ராஜரிஷி குரு மனம் தளராமல் அங்கேயே நிலத்தை உழுதுகொண்டே இருந்தான்.
Verse 8
आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयो5वहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्टवा पृष्टवा जगाम ह
அவன் மீண்டும் மீண்டும் வந்து, மீண்டும் மீண்டும் ஏளனம் செய்து, சோர்வறியாத சதக்ரதுவை மீண்டும் மீண்டும் வினவி, பின்னர் சென்றுவிடுவான்.
Verse 9
शतक्रतु इन्द्र अपने कार्यसे विरत न होनेवाले कुरुक पास बारंबार आते और उनसे पूछ-पूछकर प्रत्येक बार उनकी हँसी उड़ाकर स्वर्गलोकमें चले जाते थे ।।
நூறு யாகங்களின் தலைவன் இந்திரன், தன் நோக்கில் தளராத அரசரான குருவிடம் மீண்டும் மீண்டும் வந்து, மீண்டும் மீண்டும் கேட்டு, ஒவ்வொரு முறையும் அவரை இகழ்ந்து சிரித்து விட்டு சுவர்க்கலோகம் சென்றான். ஆனால் அரசன் கடுந்தவத்தின் கூர்மையான வலிமையால் இடைவிடாது பூமியை உழுதுகொண்டே இருந்தபோது, இந்திரன் தேவர்களிடம் கூறினான்—அரசரிஷி குரு எதைச் செய்யத் தீர்மானித்திருக்கிறானோ அதை.
Verse 10
एतच्छुत्वाब्रुवन् देवा: सहस्राक्षमिदं वच: । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षियदि शक्यते,यह सुनकर देवताओंने सहसनेत्रधारी इन्द्रसे कहा--'शक्र! यदि सम्भव हो तो राजर्षि कुरुको वर देकर अपने अनुकूल किया जाय
இதைக் கேட்ட தேவர்கள் ஆயிரக்கண் உடைய இந்திரனிடம் கூறினர்—“சக்ரா! இயன்றால் வரம் அளித்து இந்த அரசரிஷியை நமக்கு உகந்தவனாக ஆக்குக.”
Verse 11
यदि हांत्र प्रमीता वै स्वर्ग गच्छन्ति मानवा: । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति
“இங்கே இறந்த மனிதர்கள் யாகங்களால் எங்களை வழிபடாமலேயே சுவர்க்கம் சென்றுவிட்டால், எங்களுக்குரிய பங்கு இனி இருக்காது.”
Verse 12
आगम्य च तत: शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् । अलं खेदेन भवत: क्रियतां वचनं मम
அப்போது சக்ரன் (இந்திரன்) வந்து அரசரிஷியிடம் கூறினான்—“உமது துயரம் போதும்; என் சொல்லை நிறைவேற்றுக.”
Verse 13
मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिता: । युधि वा निहता: सम्यगपि तिर्यग्गता नूप
“அரசே, விழிப்புடன் இருந்து உண்ணாவிரதத்தால் உடலைத் துறப்பவர்கள், அல்லது போரில் முறையாகக் கொல்லப்படுபவர்கள்—அவர்கள் தாழ்ந்த பிறவிகளில் பிறந்தாலும் இகழப்படத் தகாதவர்கள்.”
Verse 14
ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भविष्यन्ति महामते । तब इन्द्रने वहाँसे आकर राजर्षि कुरुसे कहा--“नरेश्वर! आप व्यर्थ कष्ट क्यों उठाते हैं? मेरी बात मान लीजिये। महामते! राजेन्द्र! जो मनुष्य और पशु-पक्षी यहाँ निराहार रहकर देह त्याग करेंगे अथवा युद्धमें मारे जायँगे, वे स्वर्गलोकके भागी होंगे” || १२-१३ ह ।।
இந்திரன் கூறினான்—“ராஜேந்திரா, மகாமதே! அவர்கள் சொர்க்கத்தின் பங்காளிகள் ஆவர்.” அப்போது குரு அரசன் சக்ரனிடம் (இந்திரனிடம்) — “தேவராஜா! அப்படியே ஆகுக” என்றான். இவ்வாறு ஒப்புதல் அளித்து குரு விடைபெற்றான்; பலநிஷூதனன் இந்திரன் மனநிறைவுடன் விரைந்து சொர்க்கலோகத்திற்குச் சென்றான்.
Verse 15
ततस्तम भ्यनुज्ञाप्य प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूय: क्षिप्रं बलनिषूदन:
பின்னர் அவரிடம் விடைபெற்று, உள்ளம் மகிழ்ந்த பலநிஷூதனன் இந்திரன் விரைந்து மீண்டும் திரிதிவம் (சொர்க்கம்) சென்றான்.
Verse 16
एवमेतद् यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्रह्माद्यैश्व सुरैस्तथा
யதுசிறந்தவனே! இவ்வாறே உள்ளது. பழங்காலத்தில் ராஜரிஷி குரு இந்த நிலத்தை உழுது பயிரிடத் தக்கதாக்கினார்; சக்ரன் (இந்திரன்) மற்றும் பிரம்மா முதலிய தேவர்கள் இதனை அங்கீகரித்து ஆசீர்வதித்தனர்.
Verse 17
नातः परतरं पुण्यं भूमे: स्थानं भविष्यति । इह तप्स्यन्ति ये केचित्तप: परमकं नरा:
இதற்கு மேல் பூமியில் புனிதமான இடம் வேறில்லை. இங்கே யார் தவம் செய்கிறார்களோ, அவர்கள் உன்னதமான தவத்தையே மேற்கொள்வார்கள்.
Verse 18
देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मण: क्षयम् भूतलका कोई भी स्थान इससे बढ़कर पुण्यदायक नहीं होगा। जो मनुष्य यहाँ रहकर बड़ी भारी तपस्या करेंगे, वे सब लोग देहत्यागके पश्चात् ब्रह्मलोकमें जायँगे ।।
உடலைத் துறந்த பின் அவர்கள் அனைவரும் பிரம்மனின் அழிவிலா தாமத்தை அடைவார்கள். பூமியில் இதற்கு மேல் புனிதம் தரும் இடம் இல்லை. இங்கே தங்கி பெருந்தவம் செய்பவர்கள் மரணத்திற்குப் பின் பிரம்மலோகத்தை அடைவார்கள். மேலும் புண்ணியத்திற்குரிய மனிதர்கள் நிச்சயமாக தானமும் செய்வார்கள்.
Verse 19
ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिण:
இங்கே எப்போதும் தங்கி, தமக்கும் பிறருக்கும் நன்மை நாடும் மனிதர்கள்…
Verse 20
यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्/िर्मनुजेश्वरा:
ராமன் கூறினான்: மகத்தான கிரதுக்களால் யாகம் செய்வோர்—மனிதரின் அரசர்கள்—மிகப் பெருமையுடன் வழிபாடு செலுத்துவர்.
Verse 21
अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिप:
மேலும் இவ்விடத்திலேயே தேவர்களின் அதிபதி சக்ரன் தானே ஒரு காதையைப் பாடினான்.
Verse 22
पांसवो5पि कुरुक्षेत्राद् वायुना समुदीरिता: । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्,“कुरक्षेत्रसे वायुद्वारा उड़ायी हुई धूलियाँ भी यदि ऊपर पड़ जाय॑ँ तो वे पापी मनुष्यको भी परमपदकी प्राप्ति कराती हैं
ராமன் கூறினான்: குருக்ஷேத்திரத்தின் தூள்துகள்கள்கூட காற்றால் எழுந்து வந்து ஒருவர்மேல் படின், தீச்செயல் புரிந்தவனையும் பரம நிலைக்குக் கொண்டு செல்லும்.
Verse 23
सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्न तथा नृगाद्या नरदेवमुख्या: । इष्ट्वा महा: क्रतुभिर्नसिंहा: संत्यज्य देहान् सुगतिं प्रपन्ना:
தேவர்களில் சிறந்தோரும், பிராமணர்களில் உத்தமோரும், ந்ருகன் முதலிய தலைசிறந்த அரசர்களும்—மகாக்ரதுக்களால் யாகம் செய்து—உடலைத் துறந்து சுகதியை அடைந்தனர்.
Verse 24
'श्रेष्ठ देवताओ! यहाँ ब्राह्मणशिरोमणि तथा नृप आदि मुख्य-मुख्य पुरुषसिंह नरेश महान् यज्ञोंका अनुष्ठान करके देहत्यागके पश्चात् उत्तम गतिको प्राप्त हुए हैं ।।
ராமன் கூறினான்—“தேவசிரேஷ்டர்களே! இப்பகுதியிலேயே பிராமணச் சிரோமணிகளும், அரசர்களில் முதன்மையான மனிதசிங்கங்களான மன்னர்களும் மகாயாகங்களைச் செய்து, உடலை விட்டு நீங்கிய பின் உயர்ந்த கதியை அடைந்துள்ளனர். தரந்துக–அரந்துக இடையிலும், ராமஹ்ரத–மசக்ருக ஏரிகளுக்கிடையிலும் உள்ள நிலப்பரப்பே குருக்ஷேத்திரத்தின் சமந்தபஞ்சகம். இதை பிரஜாபதியின் வடவேதி (உத்தரவெதி) என்று கூறுவர்.”
Verse 25
शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां सुसम्मतं सर्वगुणै: समन्वितम् | अतश्न सर्वे निहता नूपा रणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा
ராமன் கூறினான்—“இது சிவமயமான, மகாபுண்ணியமிக்க இடம்; தேவர்களால் மிகுந்த ஒப்புதல்பெற்றது; எல்லா நற்குணங்களாலும் நிறைந்தது. ஆகவே போரில் வீழ்ந்த இவ்வனைத்து அரசர்களும் என்றும் புண்ணியமிக்க, அழியாத கதியை அடைவார்கள்.”
Verse 26
“यह महान् पुण्यप्रद, कल्याणकारी, देवताओंका प्रिय एवं सर्वगुणसम्पन्न तीर्थ है। अतः यहाँ रणभूमिमें मारे गये सम्पूर्ण नरेश सदा पुण्यमयी अक्षय गति प्राप्त करेंगे' ।।
“இது மகாபுண்ணியம் அளிக்கும், நலன் தரும், தேவர்களுக்கு அருமையான, எல்லா நற்குணங்களாலும் நிறைந்த தீர்த்தம். ஆகவே இங்கே போர்க்களத்தில் வீழ்ந்த எல்லா அரசர்களும் நிச்சயமாக என்றும் புண்ணியமிக்க அழியாத கதியை அடைவார்கள்.” என்று அப்போது பிரம்மா முதலிய தேவர்களுடன் தானே சக்ரன் (இந்திரன்) கூறினான்; அந்தச் சொற்களை பிரம்மா, விஷ்ணு, மகேஸ்வரர் அனைவரும் ஒப்புக்கொண்டனர்.
Verse 53
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने कुरुक्षेत्र कथ ने त्रिपडचाशत्तमो<5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் சல்யபர்வத்தில்—கதாபர்வத்தில்—பலதேவரின் தீர்த்தயாத்திரைச் செய்தியில், சாரஸ்வத உபாக்யானத்திலும் குருக்ஷேத்திரக் கதனத்திலும் அமைந்த ஐம்பத்துமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 186
तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै | जो पुण्यात्मा मानव वहाँ दान देंगे, उनका वह दान शीघ्र ही सहसख्रगुना हो जायगा
ராமன் கூறினான்—“புண்ணிய உள்ளத்துடன் அங்கே யார் தானம் செய்கிறார்களோ, அவர்களின் அந்தத் தானம் நிச்சயமாக விரைவில் ஆயிரமடங்காகப் பெருகும்.”
Verse 193
यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन । जो मानव शुभकी इच्छा रखकर यहाँ नित्य निवास करेंगे, उन्हें कभी यमका राज्य नहीं देखना पड़ेगा
அவர்கள் யமனின் உலகத்தை ஒருபோதும் காணமாட்டார்கள். நல்வினை நோக்கமும், நன்மை விருப்பமும் கொண்டு இங்கே எப்போதும் வாழ்பவர்கள் யமனின் ஆட்சியை எதிர்கொள்ள வேண்டியதில்லை.
Verse 206
तेषां त्रिविष्टपे वासो यावदभूमिर्धरिष्यति । जो नरेश्वर यहाँ बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करेंगे, वे जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक स्वर्गलोकमें निवास करेंगे
இந்தப் பூமி நிலைத்திருக்கும் வரையில் அவர்களுக்கு திரிவிஷ்டபத்தில் (சுவர்க்கத்தில்) வாசம் உண்டு. இங்கே மகா யாகங்களை நடத்தும் அரசர்களும் மனிதர்களும், உலகம் இருக்கும் காலமெல்லாம் சுவர்க்கலோகத்தில் தங்குவர்.
Verse 213
कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध । हलायुध! स्वयं देवराज इन्द्रने कुरुक्षेत्रके सम्बन्धमें यहाँ जो गाथा गायी है, उसे आप सुनिये
ஓ ஹலாயுதா! குருக்ஷேத்திரத்துடன் தொடர்புடைய அந்தப் பழம்பெரும் காதையை கேள். உழவாயுதம் தாங்கியவனே, தேவராஜன் இந்திரன் தானே இங்கே குருக்ஷேத்திரம் குறித்து பாடிய காதையைச் செவிமடு.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between withdrawal into sacred space and engagement with impending conflict: Baladeva’s pilgrimage practices and devarṣi intelligence together raise the question of how a kṣatriya-aligned figure should relate to violence—through direct participation, disciplined witnessing, or dharmic contextualization.
Meaning-making in crisis is mediated by authoritative narration and sacred topography: tīrtha visitation, dāna, and listening to sages function as structured methods for aligning action and understanding with dharma when outcomes are dominated by accumulated karma.
A localized phala motif appears through the Sarasvatī praise and the tīrtha framing: association with Sarasvatī is described as producing enduring remembrance and relief from sorrow, implying that comprehension of events is complemented by ritual-geographic memory rather than only by tactical history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.