Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 90
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
पार्शाननाश्व बहवो नानादेशमुखास्तथा । तथा कीटपतड्डानां सदृशास्या गणेश्वरा:
pārśānana-aśvā bahavo nānādeśa-mukhās tathā | tathā kīṭa-pataṅgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ ||
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பலருக்கு பக்கங்களில் முகங்கள் இருந்தன; மேலும் பலருக்கு பல தேசங்களிலிருந்து வந்தவை போல் பலவகை முகங்கள் இருந்தன. அதுபோல சில கூட்டத் தலைவர்களின் முகங்கள் பூச்சிகளும் பறக்கும் சிற்றுயிர்களும் போன்றதாகத் தோன்றின.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses grotesque, unnatural imagery—beast-faced horses and insect-faced leaders—to signal moral and cosmic disorder. In the Mahābhārata’s ethical frame, such portents reflect the spread of adharma and the terrifying consequences of unchecked violence.
Vaiśampāyana describes a frightening, abnormal spectacle among the forces—horses and commanders appearing with uncanny, non-human faces. The description functions as an ominous sign within the war narrative, heightening dread and foreshadowing calamity.