Shloka 24
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
पाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । राजा दुर्योधनके ऐसा कहनेपर सुबलपुत्र शकुनिके पीछे चलनेवाले सैनिक “अब हमें मृत्यु ही युद्धसे लौटा सकती है” ऐसा संकल्प लेकर पुन: पाण्डवोंपर टूट पड़े ।। द्रवद्धिस्तत्र राजेन्द्र कृत: शब्दोडतिदारुण:
pāṇḍavān abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam | rājā duryodhanake evaṃ kahanepara subalaputraśakuneḥ pīche calanevāle sainikāḥ “adya asmān mṛtyur eva yuddhāt nivartayiṣyati” iti saṅkalpya punaḥ pāṇḍaveṣu parāṅmukhāḥ pratyapatanta || dravadbhis tatra rājendra kṛtaḥ śabdo ’tidāruṇaḥ |
“மரணமே எங்களைப் போரிலிருந்து திருப்ப முடியும்”— என்ற உறுதியுடன் அவர்கள் மீண்டும் பாண்டவர்கள்மேல் பாய்ந்தனர். அரசன் துரியோதனன் சொற்களால் தூண்டப்பட்டு, சுபலபுத்திரன் சகுனியைப் பின்பற்றிய படையினர் மறுபடியும் பாண்டவர்களை நோக்கி விரைந்தனர். அங்கே, அரசே, ஓடிப்போகவும் மோதிக்கொள்ளவும் செய்த கூட்டத்தினிடையே மிகக் கொடிய ஆரவாரம் எழுந்தது.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how leadership and rhetoric can harden collective resolve into fatalistic extremity—where retreat is rejected and death is accepted as the only limit—raising ethical tension between valor (kṣātra-dharma) and the destructive momentum of war.
After Duryodhana’s exhortation, Shakuni’s followers renew their assault on the Pandavas, vowing not to withdraw except by death; amid the rush and flight of men, a terrifying din rises on the battlefield.