Shloka 69
धृतराष्ट्रविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry (Śalya-parva, Adhyāya 2)
पाण्डवाश्व यथा मुक्तास्तथो भौ माधवीौ युधि । कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मज:,पाँचों पाण्डव, दोनों मधुवंशी वीर श्रीकृष्ण और सात्यकि, कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वत्थामा--ये युद्धस्थलसे किस प्रकार जीवित बच गये?
pāṇḍavāś ca yathā muktās tathobhau mādhavau yudhi | kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ ||
வைசம்பாயனன் கூறினான்— ஐந்து பாண்டவர்கள் போர்க்களத்திலிருந்து எவ்வாறு உயிருடன் தப்பினர்? மேலும் மாதவ குலத்தின் இரு வீரர்கள்—ஸ்ரீகிருஷ்ணன், சாத்தியகி—போரின் நடுவே எவ்வாறு உயிர்தப்பினர்? அதுபோல க்ருபர், க்ருதவர்மர், பாரத்வாஜபுத்ரன் அஸ்வத்தாமாவும் எவ்வாறு தப்பினார்?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a central ethical tension of the epic: in a war marked by massive destruction and frequent lapses into adharma, survival itself becomes a question demanding explanation—inviting reflection on the interplay of human agency (strategy, restraint, alliances) and larger forces (daiva/fate, divine protection).
Vaiśampāyana reports a query about the post-battle outcome: the listener asks by what means key figures—especially the Pāṇḍavas, Kṛṣṇa and Sātyaki, and the Kaurava-aligned survivors Kṛpa, Kṛtavarmā, and Aśvatthāmā—managed to escape alive from the battlefield.