Adhyaya 40
Śiśupāla-janma-lakṣaṇaṃ (Śiśupāla’s birth marks and the prophecy of his end)
Upa-parva: Śiśupāla-upākhyāna (Legend of Śiśupāla within Sabhā-parva)
Bhīṣma describes Śiśupāla’s birth in the Cedi royal line with anomalous features: three eyes and four arms, accompanied by braying-like cries. His parents and kin react with fear and consider abandonment, but a disembodied voice instructs the king to protect the child, declaring him fortunate and powerful, and clarifying that his death is not imminent; rather, his slayer has already been born. The mother requests further specificity, and the voice provides a recognition test: when the child is placed on someone’s lap, his extra arms will fall away and the third eye will recede; the person for whom these signs occur will be his eventual killer. Many kings attempt the test without result. Later, Saṃkarṣaṇa (Balarāma) and Janārdana (Kṛṣṇa) arrive in Cedi; when the child is placed on Kṛṣṇa’s lap, the signs resolve, confirming the prophecy. Alarmed, the mother petitions Kṛṣṇa for a boon of protection; Kṛṣṇa grants conditional forbearance—he will forgive a hundred offenses of Śiśupāla—thereby establishing a measured ethic of restraint. Bhīṣma concludes by characterizing Śiśupāla as morally errant and emboldened by this boon, actively challenging Kṛṣṇa.
Chapter Arc: शिशुपाल-वध के बाद सभा में राजाओं का “महान् नृपतिसागर” रोष से उफन पड़ता है; युधिष्ठिर उस चंचल क्रोध-समुद्र को देखकर भीष्म से मार्ग पूछते हैं। → युधिष्ठिर कहते हैं—“पितामह! ऐसा उपाय बताइए कि यज्ञ में विघ्न न पड़े, प्रजा का हित हो, और यह सभा सर्वत्र शान्त हो।” भीष्म स्थिति की जड़ बताते हैं: कृष्ण के प्रति अज्ञानजन्य उन्माद, और शिशुपाल के भीतर स्थित तेज का रहस्य। → भीष्म का निर्णायक कथन—कृष्ण ‘सुप्त सिंह’ नहीं, जगत् के प्रभव और निधन हैं; लोग उन्हें न समझकर कुत्तों की तरह सिंह के निकट भौंक रहे हैं, और शिशुपाल का तेज स्वयं भगवान् में लीन होने को था। → भीष्म की रूक्ष परन्तु हितकारी वाणी से युधिष्ठिर को धर्मसम्मत दिशा मिलती है: यज्ञ-शान्ति का आधार कृष्ण-तत्त्व की स्वीकृति और सभा का संयम है, न कि प्रतिशोध या पक्षपात। → चेदिराज (शिशुपाल-पक्ष) भीष्म के कठोर शब्द सुनकर भीतर-ही-भीतर खौल उठता है—सभा की शान्ति टिकेगी या नया विरोध भड़केगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत सभापव॑के अन्तर्गत अर्घाभिद्दरणपर्वमें रुजाओंकी मन्त्रणाविषयक उनन््तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३९ ॥। ऑपन-माज बक। डे (शिशुपालवधपर्व) चत्वारिशो< ध्याय: युधिष्ठिरकी चिन्ता और भीष्मजीका उन्हें सान्त्वना देना वैशम्पायन उवाच तत: सागरसंकाशं दृष्टवा नृपतिमण्डलम् । संवर्तवाताभिह्ठतं भीम॑ क्षुब्धमिवार्णवम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— பின்னர் அரசர்களின் அந்த வட்டத்தைப் பார்த்தான்; அது பிரளயக் காலச் சுழற்காற்றால் தாக்கப்பட்டு அலைமோதும் பயங்கரக் கடலைப் போலக் கொந்தளித்தது. கோபத்தால் கலங்கிய அந்தச் சபையை உணர்ந்த தர்மராஜ யுதிஷ்டிரன், அறிவுடையோரில் முதன்மையான குருவம்சத்தின் முதிய பிதாமகன் பீஷ்மரிடம் சென்று, பகைவரை வெல்லும் மகத்தேஜஸ்வி இந்திரன் பிருஹஸ்பதியிடம் ஆலோசனை கேட்பதுபோல், வழிகாட்டல் கேட்டான்.
Verse 2
रोषात् प्रचलितं सर्वमिदमाह युधिष्ठिर: । भीष्म मतिमतां मुख्यं वृद्धं कुरूपितामहम् । बृहस्पति बृहत्तेजा: पुरुहृत इवारिहा
வைசம்பாயனர் கூறினார்— கோபத்தால் அந்த முழுச் சபையும் கலங்கியபோது யுதிஷ்டிரன் பேசினான். அறிவுடையோரில் முதன்மையான, குருவம்சத்தின் முதிய பிதாமகன் பீஷ்மரை அவன் அப்படியே அணுகி உரைத்தான்— மகத்தேஜஸ்வி, பகைவரை வெல்லும் புருஹூத இந்திரன் பிருஹஸ்பதியிடம் உரைப்பதுபோல்.
Verse 3
असौ रोषात् प्रचलितो महान् नृपतिसागर: । अत्र यत् प्रतिपत्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह
வைசம்பாயனன் கூறினான்—பார், கோபத்தால் அரசர்களின் இந்த மாபெரும் கடல் மிகுந்து கலங்கியுள்ளது. பிதாமஹா! இங்கே இவர்களை அமைதிப்படுத்தி ஒழுங்கை நிலைநாட்ட வேண்டிய முறையை எனக்குச் சொல்லுங்கள்.
Verse 4
यज्ञस्य च न विध्न: स्यात् प्रजानां च हित॑ भवेत् । यथा सर्वत्र तत् सर्व ब्रूहि मेडद्य पितामह
வைசம்பாயனன் கூறினான்—பிதாமஹா! யாகத்திற்கு இடையூறு ஏற்படாமல், குடிமக்களின் நலம் காக்கப்பட்டு, எங்கும் அமைதி நிலைத்திருக்க—இவற்றை நிறைவேற்றும் எல்லா வழிகளையும் எனக்குச் சொல்லுங்கள்.
Verse 5
इत्युक्तवति धर्मज्ञे धर्मराजे युधिष्ठिरे । उवाचेदं वचो भीष्मस्तत: कुरुपितामह:,धर्मके ज्ञाता धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर कुरुकुलपितामह भीष्मजी इस प्रकार बोले--
தர்மத்தை அறிந்த தர்மராஜன் யுதிஷ்டிரன் இவ்வாறு கூறியபோது, குருவம்சத்தின் பிதாமஹன் பீஷ்மன் பின்னர் இவ்வார்த்தைகளைச் சொன்னான்.
Verse 6
मा भैस्त्वं कुरुशार्दूल श्वा सिंहं हन्तुमरहति । शिव: पन्था: सुनीतो<त्र मया पूर्वतरं वृत:
பீஷ்மன் கூறினான்—குருசார்தூலா! அஞ்சாதே; நாய் எப்போதாவது சிங்கத்தை கொல்லுமா? இங்கே நான் முன்பே நன்மை தரும், நன்கு வழிநடத்தப்பட்ட பாதையைத் தேர்ந்தெடுத்துள்ளேன்.
Verse 7
प्रसुप्ते हि यथा सिंहे श्वानस्तस्मिन् समागता: । भषेयु: सहिता: सर्वे तथेमे वसुधाधिपा:
வைசம்பாயனன் கூறினான்—தூங்கிக் கிடக்கும் சிங்கத்தைச் சுற்றி நாய்கள் கூடி, எல்லாம் சேர்ந்து குரைத்திடுவது போல, இவ்வுலகின் அரசர்களும் (ஒருவன் தற்காலிகமாக செயலற்றிருப்பதைப் பார்த்து) ஒன்றுகூடி ஆரவாரம் செய்கின்றனர்.
Verse 8
भषन्ते तात संक्रुद्धा: श्वानः सिंहस्य संनिधौ
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அன்பனே! சிங்கத்தின் அருகில் கோபத்தால் கொந்தளித்த நாய்கள் குரைப்பதுபோல், பகவான் ஸ்ரீகிருஷ்ணன் சிங்கம்போல் முழுதாய் விழித்து தண்டிக்கத் தயாராகும்வரை இவர்கள் ஆரவாரம் செய்கிறார்கள். அரசர்களில் சிங்கமும் சேதி குலத்தின் அலங்காரமும் ஆன சிசுபாலனும் விவேகத்தை இழந்தான்; இவ்வரசர்களை யமலோகத்துக்கு அனுப்பவேண்டும் என்ற ஆசையால், முடியாததை முயல்கிறான்—நாயை சிங்கமாக மாற்ற முயல்கிறான்.
Verse 9
न हि सम्बुध्यते यावत् सुप्त: सिंह इवाच्युत: । तेन सिंहीकरोत्येतान् नृसिंहश्नेदिपुड्रवः
வைசம்பாயனர் கூறினார்—அச்யுதன் (கிருஷ்ணன்) உறங்கும் சிங்கம்போல் இன்னும் விழிக்காதவரை, கோபம் நிறைந்த நாய்களைப் போல இவர்கள் சிங்கத்தின் அருகில் ஆரவாரம் செய்கிறார்கள். ஆனால் அவர் தண்டிக்கத் தயாராய் விழித்தெழும் கணமே அவர்களின் கூச்சல் அடங்கிவிடும். இருந்தும் சேதி குலத்தின் தலைசிறந்தவன், நரசிங்கன் சிசுபாலன், விவேகம் இழந்து ‘இந்த நாய்களை சிங்கங்களாக்க’ முயல்கிறான்—அரசர்களை அழிவுப் பாதைக்கு தூண்டி, மரணத்தையே வரவேற்கிறான்.
Verse 10
पार्थिवान् पार्थिवश्रेष्ठ;: शिशुपालो5प्यचेतन: । सर्वान् सर्वात्मना तात नेतुकामो यमक्षयम्
அரசர்களில் சிறந்தவனே! சிசுபாலனும் அறிவுணர்வு இழந்தவனானான். அன்பனே! அவன் முழு மனத்தோடு, அந்த எல்லா அரசர்களையும் யமனின் அழியாத உலகம்—மரணம்—நோக்கி இட்டுச் செல்லவே விரும்பினான்.
Verse 11
नूनमेतत् समादातु पुनरिच्छत्यधोक्षज: । यदस्य शिशुपालस्य तेजस्तिष्ठति भारत,“भारत! अवश्य ही भगवान् श्रीकृष्ण इस शिशुपालके भीतर उनका जो तेज है, उसे पुनः समेट लेना चाहते हैं
பாரதா! சிசுபாலனுக்குள் நிலைத்திருக்கும் அந்த தெய்வீகத் தேஜஸை, அதோக்ஷஜன் (ஸ்ரீகிருஷ்ணன்) மீண்டும் தன்னுள் சேர்த்துக்கொள்ள விரும்புகிறான் என்பது உறுதி.
Verse 12
विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर्बुद्धमतां वर । चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षिताम्
அறிவாளர்களில் சிறந்த குந்தீபுத்திரா! உனக்கு நலம் உண்டாகுக. இந்த சேதி அரசனின் அறிவும், இங்கு கூடியுள்ள எல்லா மன்னர்களின் அறிவும் நிச்சயமாகக் குழம்பிப் போயுள்ளது.
Verse 13
आदातुं च नरव्याप्रो यं यमिच्छत्ययं तदा । तस्य विप्लवते बुद्धिरेवं चेदिपतेर्यथा
நரசிறந்தவன் ஸ்ரீகிருஷ்ணன் யாரைத் தன்னுள் லயிக்கச் செய்ய விரும்புகிறானோ, அவனுடைய புத்தி அப்படியே சிதைந்து போகிறது—செதி அரசன் சிசுபாலனுக்கு நடந்ததுபோல்.
Verse 14
चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधव: । प्रभवश्वैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर:
யுதிஷ்டிரா! மூன்று உலகங்களிலும் மாதவன் ஸ்ரீகிருஷ்ணனே எல்லா உயிர்களுக்கும் ஆதியும் அந்தமும்—வியர்வையால் பிறப்போர், முட்டையால் பிறப்போர், முளைப்பால் பிறப்போர், கருவில் பிறப்போர் என நான்கு வகை பிறப்புடைய அனைத்திற்கும்.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा ततश्रेदिपतिर्नुप: । भीष्म रूक्षाक्षरा वाच: श्रावयामास भारत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! भीष्मजीकी यह बात सुनकर चेदिराज शिशुपाल उनको बड़ी कठोर बातें सुनाने लगा
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அரசே ஜனமேஜயா! பீஷ்மரின் அந்த வார்த்தைகளை கேட்டதும், செதி நாட்டின் அரசன் (சிசுபாலன்), பாரத குலத்தோனே, பீஷ்மரை நோக்கி கடுமையும் கூர்மையும் கொண்ட சொற்களைப் பொழியத் தொடங்கினான்.
Verse 40
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि युधिष्ठिरा श्वासने चत्वारिंशो5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் சபாபர்வத்தில், சிசுபாலவதப் பர்வத்தில், யுதிஷ்டிர ஆறுதல்-பிரகரணத்தின் நாற்பதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 76
वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथामी प्रमुखे स्थिता: । 'जैसे सिंहके सो जानेपर बहुत-से कुत्ते उसके निकट आकर एक साथ भूकने लगते हैं
சிங்கம் உறங்கும்போது பல நாய்கள் அதன் அருகே வந்து ஒன்றாகக் குரைப்பதுபோல், வृष்ணி குலத்தின் சிங்கம் உறங்கிக் கொண்டிருக்கும் வரை மட்டுமே முன்னே நிற்கும் இவ்வரசர்கள் ஆரவாரம் செய்கிறார்கள்.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between fear-driven exclusion (abandoning a child marked as abnormal) and rājadharma’s protective obligation, later extending to the dilemma of how long public provocation should be met with principled restraint.
It frames restraint as an intentional discipline rather than passivity: tolerance can be vowed for social reasons, yet accountability remains, and repeated transgression eventually exhausts the moral credit created by forbearance.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its interpretive function is etiological and juridical—explaining later conduct and delimiting ethical patience—rather than promising a ritual merit for recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.