Shloka 9
राजन्! उस समय रणभूमि महावैतरणी नदीके समान अत्यन्त दुर्गम, बहुत ऊँची-नीची और भयंकर हो गयी थी, उसकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन जान पड़ता था ।। ईषाचक्राक्षभम्नैश्ष व्यश्वैः साथ्रैश्न युध्यताम् । ससूतैर्हतसूतैश्न रथैस्तीर्णाभवन्मही,योद्धाओंके टूटे-फूटे रथोंसे रणभूमि ढक गयी थी। उन रथोंके ईषादण्ड, पहिये और धुरे खण्डित हो गये थे। कुछ रथोंके घोड़े और सारथि जीवित थे और कुछके अश्व एवं सारथि मार डाले गये थे
rājan! tadā raṇabhūmir mahāvaitaraṇīnadīsadṛśī atyanta-durgamā bahv-unnatāvanatā ca bhīṣaṇābhavat; tām avalokitum api atyanta-kaṣṭaṃ pratibhāti sma. īṣācakrākṣabhagnaiś ca aśvaiḥ sāthraiś ca yudhyatām, sasūtair hatasūtaiś ca rathais tīrṇābhavan mahī.
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! அப்போது போர்க்களம் பேர்வைத்தரணியைப் போல மிகக் கடக்கமுடியாததாகவும், உயர்தாழ்வுகளால் நிரம்பியதாகவும், பயங்கரமாகவும் ஆனது; அதை நோக்குவதும் கடினமெனத் தோன்றியது. போரிடும் வீரர்களின் உடைந்த ஈசைத் தண்டு, சக்கரம், அச்சு கொண்ட தேர்கள் நிலத்தை மூடின. சில தேர்களில் குதிரைகளும் சாரதிகளும் உயிருடன் இருந்தனர்; சில தேர்கள் குதிரைகளும் சாரதிகளும் கொல்லப்பட்ட நிலையில் கிடந்தன.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: the battlefield is likened to the fearsome Vaitaraṇī, suggesting that violence turns the world into a near-uncrossable realm of suffering where life, order, and human agency (chariots, horses, charioteers) are shattered.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become terrifying and uneven, strewn with wrecked chariots. He describes the broken parts—shafts, wheels, axles—and notes that some chariots still have living horses and drivers, while others lie with both slain.