Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

Chapter 12: Arjuna’s suppression of the Saṃśaptakas and duel with Aśvatthāmā

Drauṇi

ततः क्रुद्धो रणे भीम॑ क्षेमधूर्ति: पराभिनत्‌ | जघान चास्य द्विरदं नाराचै: सर्वमर्मसु,तब क्षेमधूर्तिने कुपित हो रणभूमिमें भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी और अनेक नाराचोंद्वारा उनके हाथीके सम्पूर्ण मर्मस्थानोंमें आधात किया

tataḥ kruddho raṇe bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinat | jaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu ||

சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது கோபம் கொண்ட க்ஷேமதூர்த்தி போர்க்களத்தில் பீமசேனனை கடுமையாகத் தாக்கினான்; மேலும் நாராச அம்புகளால் பீமனின் யானையின் எல்லா மర్మ இடங்களிலும் குத்தி வீழ்த்தினான்.

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
क्रुद्धःangered
क्रुद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्रुध् (क्त)
FormMasculine, Nominative, Singular
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormNeuter, Locative, Singular
भीमम्Bhima
भीमम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Accusative, Singular
क्षेमधूर्तिःKṣemadhūrti (a warrior)
क्षेमधूर्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेमधूर्ति
FormMasculine, Nominative, Singular
पराभिनत्struck/assailed (violently)
पराभिनत्:
TypeVerb
Rootपराभि-नद्
FormAorist (simple past), 3rd, Singular, Parasmaipada
जघानslew/struck
जघान:
TypeVerb
Rootहन्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
अस्यof him (Bhima)
अस्य:
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
FormMasculine, Genitive, Singular
द्विरदम्elephant
द्विरदम्:
Karma
TypeNoun
Rootद्विरद
FormMasculine, Accusative, Singular
नाराचैःwith iron arrows (nārācas)
नाराचैः:
Karana
TypeNoun
Rootनाराच
FormMasculine, Instrumental, Plural
सर्वमर्मसुin all vital spots
सर्वमर्मसु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्व-मर्म
FormNeuter, Locative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīmasena (Bhīma)
K
Kṣemadhūrti
E
elephant (Bhīma’s mount)
N
nārāca arrows
M
marmas (vital points)

Educational Q&A

The verse highlights the escalation of violence driven by anger (krodha) in war: tactical success may come through ruthless targeting (even of mounts), but it deepens the ethical burden of battle and illustrates how wrath can override restraint.

Sañjaya reports that the warrior Kṣemadhūrti, enraged, attacks Bhīmasena and then pierces Bhīma’s elephant with heavy nārāca arrows at its vital points, effectively disabling or killing the mount in the midst of combat.