Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
நாரதர் கூறினார்—ஓ ஸ்ரிஞ்ஜயா, துஷ்யந்தனின் மகனான அரசன் பரதன் இறந்தான் என்றும் நாம் கேட்டோம். அவன் சிறுவயதிலேயே காட்டில் பிறரால் செய்ய இயலாத அளவுக்கு அரிதான செயல்களைச் செய்தவன்.
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
நாரதர் கூறினார்—நகங்களும் பற்களும் ஆயுதமாய் உள்ள பனிபோல் வெண்மையான சிங்கங்களையும் அந்த வல்லவன் தன் பேர்வலிமையால் வலுவிழக்கச் செய்து, இழுத்து வந்து கட்டிவைத்தான்.
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
நாரதர் கூறினார்—வல்லமைமிக்க பரதன் சிறுவயதிலேயே நகங்களாலும் பற்களாலும் தாக்கும் பனிபோல் வெண்மையான சிங்கங்களைத் தன் புயவலத்தின் வேகத்தால் வென்று வலுவிழக்கச் செய்து இழுத்து வந்தான். மிகப் பயங்கரமும் கொடுஞ்சுபாவமும் கொண்ட புலிகளையும் அடக்கி தன் கட்டுப்பாட்டுக்குள் கொண்டுவந்தான். மேலும் மனஃசிலையைப் போல் மஞ்சளும், லாக்ஷா குவியலால் சிவப்பாகத் திகழும் பெரும் பாறைகளையும் அவன் எளிதில் கையால் தூக்கினான்.
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
நாரதர் கூறினார்—அவன் அளவற்ற வல்லமை உடையவன். பாம்புகள் முதலிய கொடிய உயிர்களையும், சுப்ரதீக வகையைச் சேர்ந்த யானை அரசர்களையும் கூட, அவன் தந்தங்களைப் பிடித்து, வாயை உலரச் செய்து, திரும்பச் செய்து, தன் கட்டுப்பாட்டுக்குள் கொண்டுவந்தான்.
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
நாரதர் கூறினார்—அவன் அளவற்ற வலிமையுடையவன். வலிமைமிக்க எருமைகளையும் வலுக்கட்டாயமாக இழுத்துவருவான்; அகந்தையால் கொந்தளிக்கும் சிங்கங்களின் நூற்றுக்கணக்கையும் வலத்தால் இழுத்துவருவான்.
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
நாரதர் கூறினார்—அந்த வலிமைமிக்கவர்கள் சூமரப் பிராணிகள், காண்டாமிருகங்கள் மற்றும் பலவகை வனக் கொடிய விலங்குகளைப் பிடிப்பார்கள். அவற்றை காட்டில் கட்டிவைத்து மீண்டும் மீண்டும் அடக்கி, உயிர் மட்டும் மிச்சமிருக்கும் நிலையில் விட்டுவிடுவார்கள்.
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
நாரதர் கூறினார்—அந்தச் செயலினால் பிராமணர்கள் அவனுக்கு ‘சர்வதமனன்’ என்ற பெயரை வைத்தனர். ஆனால் அவன் தாய் அவனைத் தடுத்து, “உயிர்களை (காட்டின் பிராணிகளை) துன்புறுத்தாதே” என்றாள்.
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
நாரதர் கூறினார்—வீரமிக்க அரசன் பரதன் வளர்ந்தபின், யமுனை கரையில் நூறு, சரஸ்வதி கரையில் மூன்றுநூறு, கங்கை கரையில் நானூறு அசுவமேத யாகங்களைச் செய்தான். பின்னர் சிறந்த தக்ஷிணைகளால் நிறைவு பெற்ற மகாயாகங்களால்—மேலும் ஆயிரம் அசுவமேதங்களும் நூறு ராஜசூயங்களும் செய்து—பகவானை வழிபட்டான்.
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
நாரதர் கூறினார்—அந்த மகாபலன் சிறந்த தக்ஷிணைகளால் நிறைவு பெற்ற மகாயாகங்களால் மீண்டும் வழிபட்டான்—ஆயிரம் அசுவமேதங்களும் நூறு ராஜசூயங்களும் செய்து.
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
நாரதர் கூறினார்—அக்னிஷ்டோமம், அதிராத்திரம் ஆகிய யாகங்களைச் செய்து, விஶ்வஜித் யாகத்தையும் நிறைவேற்றி—முழுமையான விதிநெறியுடன் ஆயிரக்கணக்கான வாஜபேய யாகங்களை முடித்தாலும் (யாகங்களின் பெருக்கே மட்டும் தர்மத்தின் இறுதி அளவுகோல் அல்ல என்பதை உணர வேண்டும்)।
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
நாரதர் கூறினார்—சகுந்தலையின் மகனான அரசன் பரதன் விதிப்படி யாகாதி கருமங்களைச் செய்து, செல்வதானங்களால் இருபிறப்பினரை (பிராமணர்களை) திருப்திப்படுத்தினான். அதே நிகழ்வில் அவன் கண்ண்வ முனிவருக்கு ஆயிரம் தாமரைகளை அளித்தான்.
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
நாரதர் கூறினார்—மிகப் புகழ்பெற்ற அரசன் தூய ஜாம்பூநதப் பொன்னால் செய்யப்பட்ட தானங்களை அர்ப்பணித்தான். சகுந்தலையின் மகன் பரதன் அக்னிஷ்டோமம், அதிராத்திரம் ஆகிய சோமயாகங்களைச் செய்து, பின்னர் விஶ்வஜித் யாகத்தையும் நிறைவேற்றினான்; அதன் பின் அனைத்துவிதமாகப் பாதுகாக்கப்பட்டு, விதிநிறைவுடன் நடைபெற்ற எண்ணற்ற வாஜபேய யாகங்களால் யஜ்ஞபுருஷனாகிய பகவானை ஆராதித்தான். செல்வதானங்களால் பிராமணர்களைத் திருப்திப்படுத்தி, தன் ஆசாரியன் கண்ண்வருக்கு குறையற்ற ஜாம்பூநதப் பொன்னால் உருவாக்கப்பட்ட ஆயிரம் தாமரைகளைப் பரிசளித்தான்.
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
நாரதர் கூறினார்—அவை எல்லா இனிய ரத்தினங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்டு ஒளிவீசின.
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
நாரதர் கூறினார்—(அவன் தானமாக அளித்தான்) பொன்னும் பொற்குவியலும், யானைகளும், தேர்களும், ஒட்டகங்களும், ஆடுகள்-செம்மறியாடுகளின் மந்தைகளும்; பெண்-ஆண் பணியாளர்களும்; செல்வமும் தானியக் களஞ்சியமும்; மேலும் கன்றுகளுடன், பால் வளம் நிறைந்த பசுக்களும்.
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
நாரதர் கூறினார்— அவர் பிராமணர்களுக்காக கிராமங்கள், வீடுகள், பலவகை வயல்கள், விதவிதமான இல்லப் பொருட்கள் ஆகியவற்றை ஒதுக்கி வைத்தார்; மேலும் நூற்றுக் கோடிகளும் அயுதங்களும் அளவான தானச் செல்வத்தையும் அர்ப்பணித்தார்।
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
நாரதர் கூறினார்— சக்கரவர்த்தி பரதன், உள்ளம் உறுதியானவன், தன்னடக்கமுடையவன், பகைவரை வென்றவன், பிறரால் வெல்லப்படாதவன், ஒருபோதும் தளராதவன்— பிராமணர்களுக்கு மகாதானம் செய்தான். ரத்தினங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, ஒளிமிக்க, பொன் மிளிரும் குதிரைகள்; யானைகள், தேர்கள், ஒட்டகங்கள்; ஆடுகள்-செம்மறியாடுகள்; ஆண்-பெண் பணியாளர்கள்; செல்வமும் தானியமும்; கன்றுகளுடன் பால் தரும் பசுக்கள்; கிராமங்கள், வீடுகள், வயல்கள்; பலவகை ஆடைகள்-அணிகலன்கள்; மேலும் அளவற்ற பொற்காசுகளின் களஞ்சியத்தையும் அர்ப்பணித்தான்।
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
நாரதர் கூறினார்— உனக்குப் புதல்வனைவிடவும் மேலான புண்ணியத்தை அளிப்பது ஒன்று உள்ளது; ஆகவே புதல்வனை நினைத்து வருந்தாதே. யாகம் செய்யாதவனும், தகுந்த தக்ஷிணை அளிக்காதவனும் ‘அயஜ்வன்’ ‘அதக்ஷிணன்’ எனக் கூறப்பட்டு எடுத்துக்காட்டாகச் சுட்டப்படுகிறான்।
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தின் உட்பிரிவான பதினாறு அரசர்களின் உபாக்யானத்தைச் சார்ந்த அறுபத்தெட்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
நாரதர் கூறினார்— ஓ சஞ்சயா! நான்கு மங்கள குணங்களிலும் அவர்கள் உன்னை விட மேலானவர்கள்; உன் மகனை விடவும் அதிகப் புண்ணியவான்கள். அவர்கள் கூட மரணத்திலிருந்து தப்ப முடியாதபோது, பிறர் எவ்வாறு தப்ப முடியும்? ஆகவே யாகமும் தான-தக்ஷிணையும் இன்றிய உன் மகனை நினைத்து வருந்தாதே।
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
அங்கே இருபிறப்பினர் (பிராமணர்) உடன் கூடிச் சேர்ந்த இந்திரன் முதலான தேவர்கள், அரசன் பரதனின் யாகத்தில் நூறு வ்யாமம் (சுமார் நானூறு முழம்) நீளமுள்ள பொன்னாலான யூபத்தை உயர்த்தி நிறுவினர்।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.