Adhyaya 58
Droṇa-parva Adhyāya 58: Yudhiṣṭhira’s dawn rites, royal gifts, and the reception of Kṛṣṇa
Upa-parva: Prātaḥkriyā–Satkāra (Morning rites and reception of Hṛṣīkeśa) — contextual unit within Droṇa-parva
Saṃjaya narrates that while Kṛṣṇa and Dāruka converse, night passes and the king awakens to a courtly dawn marked by bards, dancers, and a dense orchestration of instruments whose sound reaches the sky. Yudhiṣṭhira rises from a fine bed and proceeds to bathing and purification: attendants with golden vessels assist; he bathes with consecrated, sandal-scented water; performs bodily anointing; stands facing east with joined palms; recites prescribed japa; and enters the fire-sanctuary to offer mantra-purified oblations. He then encounters learned, disciplined brāhmaṇas and honors them with offerings and substantial dakṣiṇā—gold, horses, garments, and well-described cattle—followed by circumambulation and attention to auspicious signs and objects. The king is seated on an ornate throne and praised by court voices and celestial musicians, presenting kingship as ritually anchored and publicly affirmed. Finally, as the sound of movement swells (chariots, horses, elephants, footsteps), a doorkeeper formally announces Hṛṣīkeśa’s arrival; Yudhiṣṭhira welcomes Mādhava, orders arghya and an honored seat, and receives him with reciprocal respect, preparing the ground for counsel and action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्ध-समाचार के बीच एक प्राचीन आदर्श-राजा का आख्यान सुनाते हैं—शिबि औशीनर, जिसकी रथ-घोष से पर्वत, द्वीप, समुद्र और वन तक गूँज उठते थे। → शिबि की कीर्ति केवल रण-विजय से नहीं, यज्ञों की बहुविध परंपरा, पर्याप्त दक्षिणा, और प्रार्थियों की कामनापूर्ति से बढ़ती जाती है; वर्णन क्रमशः अतिशयोक्ति-सी लगने वाली समृद्धि और दान-प्रवाह तक पहुँचता है—मानो मेघधाराओं, नक्षत्रों और गंगातट की रेत जितनी गणना। → शिबि का चरित्र-शिखर इस रूप में उभरता है कि वह ‘सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत’—समस्त अभिषिक्त राजाओं में युद्ध और धर्म दोनों में मान्य—और अश्वमेधादि यज्ञों द्वारा पृथ्वी-विजय के बाद भी दान-धर्म में अडिग दिखाया जाता है; स्वर्णमुद्राओं, हेमयूपों, स्वर्ण-प्राकारों का विराट दृश्य उसी उत्कर्ष का चरम है। → इच्छित वरों और पुण्यफल को प्राप्त कर शिबि समय आने पर स्वर्गलोक को प्राप्त होता है; संजय धृतराष्ट्र को संकेत देता है कि शिबि की चारों श्रेष्ठताओं के सामने वर्तमान राजधर्म और पुत्र-मोह तुच्छ पड़ते हैं। → युद्धभूमि की ओर लौटने से पहले यह प्रश्न हवा में टँगा रह जाता है—क्या धृतराष्ट्र (और दुर्योधन) शिबि-जैसी त्याग-नीति से कुछ सीखेंगे, या विनाश की धारा को ही चुनेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५७ ॥ ऑपन-साज बक। अऑि-छऋाय अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: राजा शिबिके यज्ञ और दानकी महत्ता नारद उवाच शिबिमौशीनरं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । य इमां पृथिवीं सर्वा चर्मवत् पर्यवेष्टयत्
நாரதர் கூறினார்—ஓ ஸ்ரிஞ்ஜயா! உஷீனரன் புதல்வன் அரசன் சிபியும் இறந்தான் என்று நாம் கேட்டோம்—அவன் இந்த முழு பூமியையும் தோல்போல் ‘மூடி’ வைத்தான்; அதாவது அனைத்தையும் தன் ஆட்சிக்குள் கொண்டுவந்தான். கருத்து தெளிவு: உலகை வென்ற அரசனும் மரணத்தின் விதியைத் தாண்ட முடியாது।
Verse 2
साद्रिद्वीपार्णववनां रथघोषेण नादयन् । स शिबिर्व रिपून् नित्यं मुख्यान् निध्नन् सपत्नजित्
நாரதர் கூறினார்—அரசன் சிபி மலைகள், தீவுகள், கடல்கள், காடுகள் உட்பட இந்தப் பூமியைத் தன் ரதத்தின் இடிமுழக்கத்தால் அதிரச் செய்து, முதன்மை எதிரிகளைத் தொடர்ந்து வீழ்த்தி, எப்போதும் பகைவர்களை வென்று வந்தான்।
Verse 3
तेन यज्जैर्बहुविधैरिष्टं पर्याप्तदक्षिणै: । स राजा वीर्यवान् धीमानवाप्य वसु पुष्कलम्
நாரதர் கூறினார்—பலவகை யாகங்களை அவர் நிறைவேற்றி, யாகத்தில் புரோகிதர்களுக்கு குறையாத தட்சிணை அளித்தார். அந்த வீரமும் ஞானமும் உடைய அரசன் அதனால் பெரும் செல்வத்தைப் பெற்றான்.
Verse 4
सर्वमूर्धाभिषिक्तानां सम्मत: सो5भवद् युधि । अयजयच्चाश्वमेधैर्यों विजित्य पृथिवीमिमाम्
நாரதர் கூறினார்—போரில் அவன் எல்லா முடிசூட்டப்பட்ட அரசர்களாலும் ஏற்றுக்கொள்ளப்பட்டவனானான். மேலும் இந்தப் பூமியை வென்று, அவன் அசுவமேத யாகங்களை நடத்தச் செய்தான்.
Verse 5
उन्होंने प्रचुर दक्षिणाओंसे युक्त नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान किया था। वे पराक्रमी और बुद्धिमान् नरेश पर्याप्त धन पाकर युद्धमें सम्पूर्ण मूर्धाभिषिक्त राजाओंकी दृष्टिमें सम्माननीय वीर हो गये थे। उन्होंने इस पृथ्वीको जीतकर अनेक अश्वमेध-यज्ञ किये थे ।।
நாரதர் கூறினார்—அவன் மிகுந்த தட்சிணையுடன் பலவகை யாகங்களைச் செய்தான். அந்தப் பராக்கிரமமும் விவேகமும் உடைய அரசன், அவ்வளவு பெரும் யாகங்களால் அளவற்ற செல்வமும் புகழும் பெற்று, போர்க்களத்தில் எல்லா முடிசூட்டப்பட்ட அரசர்களின் பார்வையில் மதிக்கத்தக்க வீரனானான். இந்தப் பூமியை வென்று அவன் பல அசுவமேத யாகங்களை நடத்தினான். அவனுடைய தானம் தடையற்றதும் பெரும் பயன் தருவதுமாய்—ஆயிரம் ஆயிரம் கோடி நிஷ்கங்கள், யானைகள்-குதிரைகள், பிற கால்நடைகள், மிகுந்த தானியம், மேலும் மிருகங்களும் வன உற்பத்திகளும் கூட வழங்கப்பட்டன.
Verse 6
यावत्यो वर्षतो धारा यावत्यो दिवि तारका:
நாரதர் கூறினார்—மழை பொழியும் மேகத்திலிருந்து எத்தனை நீர்தாரைகள் விழுகின்றனவோ, வானில் எத்தனை நட்சத்திரங்கள் ஒளிருகின்றனவோ, அவ்வளவு பசுக்களை உஷீனரன் மகன் சிபி யாகத்தில் பிராமணர்களுக்கு உண்மையாகவே தானமாக அளித்தான்.
Verse 7
यावत्य: सिकता गाड्ग्यो यावन्मेरोर्महोपला: । उदन्वति च यावन्ति रत्नानि प्राणिनोडपि च
நாரதர் கூறினார்—ஓ காட்க்யா! எத்தனை மணற்கணுக்கள் உள்ளனவோ, மேரு மலையின் பெரிய பாறைகள் எத்தனை உள்ளனவோ, கடலில் எத்தனை ரத்தினங்கள் உள்ளனவோ—அவ்வளவே உயிர்களும் உள்ளன.
Verse 8
नो यन्तारं धुरस्तस्य कज्चिदन्यं प्रजापति:
நாரதர் கூறினார்—அந்தப் பாரத்தைச் சுமக்க அவனுக்கு வேறு சாரதி எவரும் இல்லை; பிரஜாபதியே அதைத் தாங்கி, நடத்தி, நிலைநிறுத்துகிறார்.
Verse 9
भूतं भव्यं भवन्तं वा नाध्यगच्छन्नरोत्तमम् | प्रजापतिने भी अपनी सृष्टिमें भूत, भविष्य और वर्तमान कालके किसी भी दूसरे नरश्रेष्ठ राजाको ऐसा नहीं पाया जो शिबिके कार्यभारको सँभाल सकता हो ।।
நாரதர் கூறினார்—கடந்த காலம், வருங்காலம், நிகழ்காலம்—எந்தக் காலத்திலும், சிபியின் பொறுப்பின் பாரத்தைத் தாங்கி நிறைவேற்றக் கூடிய வேறு எந்த நரசிறந்த அரசனையும் பிரஜாபதி கண்டதில்லை. அவனிடம் பலவகை யாகங்கள் நடைபெற்றன; அவை எல்லா விருப்பப் பலன்களும் நிறைந்தவையாக இருந்தன.
Verse 10
शुचि स्वाद्वन्नपानं च ब्राह्मणा: प्रयुतायुता:
நாரதர் கூறினார்—அந்த யாகங்களில் உணவும் பானமும் தூய்மையும் சுவையும் நிறைந்தவை. அங்கே பத்தாயிரங்கள், இலட்சங்கள் என எண்ணற்ற பிராமணர்கள் பலவகை நிவேதனங்களைப் பெற்று மகிழ்ந்து இனிய சொற்கள் கூறினர். யாகசாலைகளில் குடிக்கத்தக்க திரவங்கள் நதிபோல் ஓடின; தூய தானியக் குவியல்கள் மலைபோல் உயர்ந்திருந்தன.
Verse 11
नानाभक्ष्यै: प्रियकथा: पयोदधिमहाह्दा: । तस्यासन् यज्ञवाटेषु नद्यः शुभ्रान्नपर्वता:
நாரதர் கூறினார்—அவனுடைய யாகவளாகங்களில் பலவகை உணவுகள் இருந்தன; மகிழ்ச்சியுடன் மக்கள் இனிய உரையாடல்கள் செய்தனர். பாலும் தயிரும் நிறைந்த பெரும் குளங்கள் இருந்தன. அங்கே பானங்களின் நதிகள் ஓடின; தூய அன்னத்தின் குவியல்கள் மலைபோல் தோன்றின.
Verse 12
पिबत स्नात खादध्वमिति यद् रोचते जना: । यस्मै प्रादाद् वरं रुद्रस्तुष्ट: पुण्येन कर्मणा
நாரதர் கூறினார்—அங்கே அனைவருக்கும் இவ்வாறு அறிவிக்கப்பட்டது—“நல்லோரே! நீராடுங்கள்; குடியுங்கள்; உண்ணுங்கள்; உங்களுக்குப் பிடித்ததை விருப்பம்போல் எடுத்துக் கொள்ளுங்கள்.” அரசனின் புண்ணியச் செயல்களில் மகிழ்ந்த ருத்ரர் (சிவன்) அவனுக்கு வரம் அளித்தார்—“அரசே, நீ தொடர்ந்து தானம் செய்தாலும் உன் செல்வம் குறையாது; உன் நம்பிக்கை, புகழ், புண்ணியமும் அழியாது. நீ விரும்பியபடி உயிர்கள் உன்னை நேசிப்பர்; இறுதியில் நீ உயர்ந்த சுவர்க்கலோகத்தை அடைவாய்.”
Verse 13
अक्षयं ददतो वित्तं श्रद्धा कीर्तिस्तथा किया: । यथोक्तमेव भूतानां प्रियत्वं स्वर्गमुत्तमम्
நாரதர் கூறினார்—தொடர்ந்து தானம் செய்பவனுடைய செல்வம் குறையாது; அதுபோல அவனுடைய பக்தி/நம்பிக்கை, புகழ், புண்ணியச் செயல்களும் அழியாதவையாக இருக்கும். நீ சொன்னதுபோலவே எல்லா உயிர்களும் உன்னை நேசிப்பர்; இறுதியில் நீ உயர்ந்த சொர்க்கத்தை அடைவாய்.
Verse 14
47 ०. ] ए १) 55 >शप अ 2022, एतॉल्लब्ध्वा वरानिष्टान् शिबि: काले दिव॑ गत: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
இவ்விரும்பிய வரங்களைப் பெற்ற அரசன் சிபி காலம் வந்தபோது சொர்க்கம் சென்றான். அந்த ஸ்ரிஞ்ஜயன் உண்மையிலேயே இறந்திருந்தால், அரசே, நீ அவனைவிட நான்கு மடங்கு அதிகப் பாக்கியசாலி—ஏனெனில் உனக்கு அதிகமான மங்களமும் புண்ணியப் பங்கும் அருளப்பட்டுள்ளது.
Verse 15
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्य- मभ्ि श॥वैत्येत्युदाहरत्
நாரதர் கூறினார்—உனக்குப் புதல்வனைவிடப் புண்ணியமிக்கவன் (தர்மமுடையவன்) மேலானவன்; ஆகவே புதல்வனை நினைத்து வருந்தாதே. மக்கள் இவ்வுரையை எடுத்துரைப்பர்—‘யாகம் செய்யாதவன், தட்சிணை அளிக்காதவன், சந்தேகத்திற்கும் கண்டனத்திற்கும் உரியவன்.’
Verse 56
विविधां पृथिवीं पुण्यां शिबि्राह्मणसात्करोत् । उनके वे यज्ञ प्रचुर फल देनेवाले थे और सदा निर्बाध-रूपसे चलते रहते थे। उन्होंने सहस्रकोटि स्वर्णमुद्राओंका दान किया था। राजा शिबिने हाथी
நாரதர் கூறினார்—தர்மத்தில் புகழ்பெற்ற அரசன் சிபி பலவகையான புனிதமும் வளமுமுள்ள நிலப்பகுதிகளைப் பிராமணர்களின் உரிமைக்குள் ஒப்படைத்தான். அவனுடைய யாகங்கள் மிகுந்த பலன் தருவன; புண்ணியத்தைப் பெருக்கும்; எப்போதும் தடையின்றி நடைபெறும். அவன் ஆயிரம் கோடி பொன் நாணயங்களுக்கு ஒப்பான தானங்களை அளித்தான்; மேலும் யானை, குதிரை, மான், பசு, செம்மறி, ஆடு மற்றும் தானியச் சேமிப்புகளுடன் கூடிய புனிதமான நிலங்களையும் பிராமணர்களுக்கு வழங்கினான்.
Verse 58
इन अभीष्ट वरोंको पाकर राजा शिबि समय आनेपर स्वर्गलोकमें गये। सूंजय! वे तुम्हारी अपेक्षा पूर्वोक्त चारों बातोंमें बहुत बढ़े-चढ़े थे। तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। श्वित्यनन्दन! जब वे शिबि भी मर गये
நாரதர் கூறினார்—அவ்விரும்பிய வரங்களைப் பெற்ற அரசன் சிபி காலம் வந்தபோது சொர்க்கலோகத்திற்குச் சென்றான். ஓ ஸ்ரிஞ்ஜயா, முன் கூறிய நான்கு விஷயங்களிலும் அவர்கள் உன்னை மிகையாக மிஞ்சினர்; அவர்கள் உன் புதல்வனைவிடவும் அதிகப் புண்ணியமுடையவர்கள். ஓ ஸ்வித்யானந்தனின் மகனே, அந்தச் சிபிகளே இறந்தபோது, யாகமும் தானமும் அற்ற உன் சொந்தப் புதல்வனை எண்ணி இவ்வாறு நீ துயருறுதல் தகாது. இதையே நாரதர் அரசன் ஸ்ரிஞ்ஜயனுக்கு அறிவுறுத்தினார்.
Verse 73
तावतीरददद गा वै शिबिरौशीनरो<थ्वरे । बरसते हुए मेघसे जितनी धाराएँ गिरती हैं
நாரதர் கூறினார்—உசீனரின் புதல்வன் சிபி யாகத்தில் பிராமணர்களுக்கு, மழை மேகம் மழைபொழியும் போது விழும் நீர்தாரைகள் எத்தனை, வானில் தெரியும் நட்சத்திரங்கள் எத்தனை, கங்கைத் தட்டில் உள்ள மணற்கணங்கள் எத்தனை, சுமேரு மலையில் உள்ள பெரிய கற்பாறைத் துண்டுகள் எத்தனை, மேலும் மகாசமுத்திரத்தில் வாழும் ரத்தினங்களும் உயிர்களும் எத்தனை—அத்தனை பசுக்களைத் தானமாக அளித்தான்।
Verse 96
हेमयूपासनगृहा हेमप्राकारतोरणा: । उन्होंने नाना प्रकारके बहुत-से यज्ञ किये
நாரதர் கூறினார்—அவர்கள் பலவகையான பல யாகங்களைச் செய்தனர்; அவற்றில் வேண்டுவோரின் எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறின. அந்த யாகங்களில் யாகஸ்தம்பங்கள், ஆசனங்கள், மண்டபங்கள், சுற்றுச்சுவர்கள், தோரணவாயில்கள்—அனைத்தும் பொன்னால் செய்யப்பட்டிருந்தன।
Frequently Asked Questions
Rather than a single explicit dilemma, the chapter stages an ethical tension: maintaining rigorous ritual duty, generosity, and public auspicious order while operating under the pressures of an ongoing strategic conflict.
Legitimate authority is portrayed as grounded in self-discipline and reciprocity: inner purification (japa, restraint) and outer responsibility (honoring learning, orderly hospitality) are complementary foundations for decision-making.
No explicit phalāśruti is stated here; the passage functions as descriptive meta-ethics, implying that attentive performance of duty and auspicious protocol sustains social order and prepares the ruler for counsel and action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.