Adhyaya 39
अभिमन्युना दुःशासनस्य ताडनम् (Abhimanyu’s Rebuke and Wounding of Duḥśāsana; Karṇa’s Counter-volley)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana–Karṇa Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that Abhimanyu, bearing arrow-wounds yet composed, addresses Duḥśāsana with a pointed recollection of earlier assembly insults delivered before Dhṛtarāṣṭra. Abhimanyu frames the present encounter as the ripening consequence of cruelty, anger without restraint, greed, betrayal, and the seizure of rightful sovereignty, asserting that immediate recompense will be delivered through martial means in full view of the armies. He then releases a decisive arrow, strikes Duḥśāsana in the chest/neck region, and follows with multiple additional shafts, leaving him incapacitated and removed from the battlefield by his charioteer. Pāṇḍava-aligned forces respond with acclamation and martial music, rallying toward Droṇa’s formation. Observing Duḥśāsana’s condition, Duryodhana directs Karṇa’s attention; Karṇa advances with sharp missiles to check Abhimanyu, targets his followers, and attempts to overwhelm him with extensive weapon-display. Abhimanyu withstands the barrage, counters by cutting down Karṇa’s bow and standard, and prompts renewed acclaim among allies as the engagement continues.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्न पर संजय गावल्गणनन्दन से कहते हैं—‘कार्तिकेय ने जैसे असुरों के साथ रणक्रीड़ा की थी, वैसे ही अभिमन्यु ने जो युद्ध-खेल खेला, उसे विस्तार से सुनाओ।’ → द्रोणाचार्य अभिमन्यु के पराक्रम की मुक्तकंठ से प्रशंसा करते हैं—उसे किसी भी धनुर्धर के समकक्ष नहीं मानते और संकेत देते हैं कि यदि वह सचमुच संहार पर उतर आए तो पूरी सेना को हिला दे। यह प्रशंसा कौरव-पक्ष में चिंता और प्रतिस्पर्धा दोनों जगाती है। → दुर्योधन द्रोण के वचनों से उत्तेजित होकर कर्ण, बाह्लिक, मद्रराज शल्य, दुःशासन आदि महारथियों को आदेश देता है; और स्वयं दुःशासन क्रोध से गर्जना करता हुआ शरवर्षा बरसाते हुए सौभद्र अभिमन्यु पर टूट पड़ता है। → अभिमन्यु और दुःशासन—दोनों रथयुद्ध-शिक्षा में निपुण—दायें-बायें घूमते हुए चित्र-विचित्र मण्डल बनाकर युद्ध करते हैं; रणवाद्यों का घोर निनाद युद्धभूमि को भर देता है। → दुःशासन-अभिमन्यु का रथयुद्ध पूरी तीव्रता से आरम्भ हो चुका है—अगले प्रसंग में इस द्वंद्व का निर्णायक मोड़ आने को है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अफड-#-कात जा एकोनचत्वारिशोड ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा अभिमन्युके पराक्रमकी प्रशंसा तथा दुर्योधनके आदेशसे दुःशासनका अभिमन्युके साथ युद्ध आरम्भ करना धृतराष्ट उवाच द्वैधीभवति मे चित्तं द्विया तुष्ट्या च संजय । मम पुत्रस्य यत् सैन्यं सौभद्र: समवारयत्
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! சுபத்ரையின் புதல்வன் என் புதல்வர்களின் படையை முன்னேற விடாமல் தடுத்தான் என்று கேட்டவுடன், என் மனம் வெட்கமும் திருப்தியும் என இரண்டாகப் பிளந்தது.
Verse 2
विस्तरेणैव मे शंस सर्व गावल्गणे पुन: । विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरै: सह
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—ஓ காவல்கணா! அந்த இளவரசனின் எல்லா வீரச் செயல்களையும் மீண்டும் விரிவாகச் சொல்; அசுரர்களுடன் ஸ்கந்தன் போர்க்களத்தில் விளையாடியதுபோல்.
Verse 3
गवल्गणनन्दन! जैसे कुमार कार्तिकेयने असुरोंके साथ रणक्रीड़ा की थी, उसी प्रकार कुमार अभिमन्युने जो युद्धका खेल किया था, वह सब मुझसे विस्तारपूर्वक कहो ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—அய்யோ! அந்த மிகக் கொடூரமான படுகொலையை நான் உனக்குச் சொல்கிறேன்; ஒரே வீரன் பலருடன் எவ்வாறு பேரொலியுடன் கொந்தளித்த போர் நிகழ்ந்தது என்பதை.
Verse 4
अभिमन्यु: कृतोत्साह: कृतोत्साहानरिंदमान् | रथस्थो रथिन: सर्वास्तावकानभ्यवर्षयत्,अभिमन्यु युद्धके लिये उत्साहसे भरा था। वह रथपर बैठकर आपके उत्साहभरे शत्रुदमन समस्त रथारोहियोंपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
சஞ்சயன் கூறினான்—அபிமன்யு வீரஉற்சாகம் நிறைந்தவன். ரதத்தில் நின்று, உங்களுடைய பகைஅடக்கும் உற்சாகமிகு எல்லா ரதவீரர்கள்மேலும் அம்புமழை பொழிந்தான்.
Verse 5
द्रोणं कर्ण कृपं शल्यं द्रौ्णिं भोजं बृहदूबलम् । दुर्योधनं सौमदत्ति शकुनिं च महाबलम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அபிமன்யு எரியும் அலாதச் சக்கரம் போல எல்லாத் திசைகளிலும் சுழன்று, துரோணர், கர்ணன், கிருபர், சல்யன், துரோணபுத்திரன் அஸ்வத்தாமன், போஜவம்சக் கிருதவர்மன், பிருஹத்பலன், துரியோதனன், சௌமதத்தி (பூரிச்ரவஸ்) மற்றும் மகாபலன் சகுனி—மேலும் பல அரசர்கள், இளவரசர்கள், அவர்களது பலவகை படைப்பிரிவுகள் மீது இடையறாது அம்புத்தாக்குதல் செய்தான்.
Verse 6
नानानूपान् नृपसुतान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्वाश्वरन् बाणै: समार्पयत्
சஞ்சயன் கூறினான்—அபிமன்யு அலாதச் சக்கரம் போல எல்லாத் திசைகளிலும் சுழன்று, பல நாடுகளின் அரசகுமாரர்கள், நৃপபுத்திரர்கள் மற்றும் அவர்களது பலவகை படைப்பிரிவுகள் மீது அம்புமழை பொழிந்தான்.
Verse 7
निध्नन्नमित्रान् सौभद्र: परमास्त्रै: प्रतापवान् | अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! சௌபத்ரன் (அபிமன்யு) உன்னத திவ்யாஸ்திரங்களால் பகைவரை வீழ்த்திக் கொண்டே, பராக்கிரமத் தீப்தியுடன் எரிந்தான்; அவன் ஒளிமிகு உருவம் எல்லாத் திசைகளிலும் தென்பட்டது.
Verse 8
तद् दृष्टवा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजस: । समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि सहस्रश:,अमिततेजस्वी अभिमन्युका वह चरित्र देखकर आपके सहस्रों सैनिक भयसे काँपने लगे
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த அளவற்ற வலிமையுடைய சௌபத்ரன் (அபிமன்யு) செய்த வீரச் செயல்களைப் பார்த்ததும், உங்களுடைய படைகள் ஆயிரக்கணக்கில் நடுங்கின.
Verse 9
अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाज: प्रतापवान् | हर्षेणोत्फुल्लनयन: कृपमाभाष्य सत्वरम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அதன்பின், மகாப்ராஜ்ஞனும் பிரதாபவானுமான பாரத்வாஜன் (துரோணன்) மகிழ்ச்சியால் மலர்ந்த கண்களுடன், விரைவாகக் கிருபரைச் सम्बோதித்தான். போரில் நிலைத்து நின்று ரணவிசாரதனாய் போராடும் அபிமன்யுவைக் கண்டதும், உன் மகனின் தரப்பின் மெல்லிய மையத்தைத் தாக்குவது போல, தீர்மானமான முன்னிலை நோக்கிப் போரைத் தள்ளும் விதத்தில் துரோணன் பேசினான்.
Verse 10
घट्टयन्निव मर्माणि पुत्रस्य तव भारत । अभिमन्युं रणे दृष्टवा तदा रणविशारदम्
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ பாரதா! உன் மகனின் மைய நரம்புகளைத் தாக்குவது போல, துரோணன் ரணவிசாரதனான அபிமன்யுவை போரில் உறுதியாக நிலைத்திருப்பதைக் கண்டபோது, அந்த மகாபுத்திமானும் பிரதாபவானுமான வீரனின் கண்கள் மகிழ்ச்சியால் ஒளிர்ந்தன. உடனே அவர் கிருபாசாரியரிடம் இவ்வாறு கூறினார்.
Verse 11
एष गच्छति सौभद्र: पार्थानां प्रथितो युवा । नन्दयन् सुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम्
சஞ்சயன் கூறினான்—இதோ, சுபத்ரையின் மகன் சௌபத்ரன் அபிமன்யு—பார்த்தர்களிடையே புகழ்பெற்ற இளம்வீரன்—முன்னே செல்கிறான்; அவன் தன் எல்லா நல்வாழ்த்தாளர்களையும், அரசன் யுதிஷ்டிரனையும் மகிழ்விக்கிறான்.
Verse 12
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् | बन्धून् सम्बन्धिनश्चान्यान् मध्यस्थान् सुहृदस्तथा
சஞ்சயன் கூறினான்—அவன் நகுலன், சகதேவன், பாண்டுவின் மகன் பீமசேனன் ஆகியோரையும்; மேலும் பிற உறவினர்களையும், தொடர்புடையவர்களையும், நடுநிலையிலுள்ள நல்வாழ்த்தாளர்களையும் மகிழ்விக்கிறான்.
Verse 13
नास्य युद्धे सम॑ मन्ये कंचिदन्यं धनुर्थरम् । इच्छन् हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति
சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் அவனுக்கு இணையான வேறு எந்த வில்லாளனையும் நான் கருதவில்லை. அவன் விரும்பினால் இந்த முழு சேனையையும் அழித்துவிட முடியும்; ஆனால் ஏதோ காரணத்தால் அவன் அவ்வாறு செய்ய விரும்பவில்லை.
Verse 14
द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक््यं तवात्मज: । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्टवा स्मयन्निव
துரோணாசாரியரின் அன்பு கலந்த சொற்களை கேட்டதும், உங்கள் மகன் துரியோதனன் அர்ஜுனனை நோக்கி கோபத்தில் கொதித்தான். துரோணரை நோக்கி சிறிது, ஏளனம்சேர்ந்த புன்னகையுடன் கர்ணன், பாஹ்லீகன், துஃசாசனன், மத்ரராஜன் சல்யன் மற்றும் பிற மகாரதர்களை நோக்கி கூறினான்—
Verse 15
अथ दुर्योधन: कर्णमत्रवीद् बाह्लिकं नृप: । दुःशासन मद्रराजं तांस्तथान्यान् महारथान्
அப்போது அரசன் துரியோதனன் கர்ணன், பாஹ்லீகன், துஃசாசனன், மத்ரராஜன் சல்யன் மற்றும் பிற மகாரதர்களை நோக்கி பேசினான். அபிமன்யுவைச் சார்ந்த துரோணரின் அன்பு கலந்த சொற்களை கேட்டதால் அவன் கோபத்தில் நிரம்பி, துரோணரை நோக்கி கட்டாயமான சிறு புன்னகையுடன் அவர்களிடம் கூறினான்—
Verse 16
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यों ब्रह्म॒वित्तम: । अर्जुनस्य सुतं मूढं नायं हन्तुमिहेच्छति
முடிசூட்டப்பட்ட அரசர்கள் அனைவருக்கும் ஆசானும், பிரம்மஞானத்தில் தலைசிறந்தவருமான துரோணர், இங்கே அர்ஜுனனின் இந்த மயக்கமுற்ற மகனை கொல்ல விரும்பவில்லை.
Verse 17
न हास्य समरे युद्धोेदन्तको5प्याततायिन: । किमज़् पुनरेवान्यो मर्त्य: सत्यं ब्रवीमि व:
போர்க்களத்தில் போர் செய்யத் துணிந்த கொலைவெறியனும் பகைவனுக்கே ‘முடிவு’ ஆகிவிடுவதில்லை; அப்படியிருக்க மற்ற எந்த மனிதன் என்ன செய்ய முடியும்?—இதை நான் உங்களிடம் உண்மையாகச் சொல்கிறேன்.
Verse 18
'प्रिय सैनिको! मैं आपलोगोंसे सच्ची बात कहता हूँ। यदि ये युद्धमें मारनेके लिये उद्यत हो जायूँ तो इनके सामने यमराज भी युद्ध नहीं कर सकता; फिर दूसरा कोई मनुष्य तो इनके सामने टिक ही कैसे सकता है? ।।
அன்பு வீரர்களே! நான் உங்களிடம் உண்மையைச் சொல்கிறேன். அவர்கள் இந்தப் போரில் கொல்லவேண்டும் என்று முழுமையாக முனைந்தால், அவர்கள்முன் யமனும் போரிட இயலாது; அப்படியிருக்க வேறு எந்த மனிதன் அவர்கள்முன் நிலைத்திருக்க முடியும்? ஆனால் அவர்கள் அர்ஜுனனின் மகனை காக்கிறார்கள்; ஏனெனில் அர்ஜுனன் அவர்களின் சீடன். சீடனும் மகனும் இயல்பாகவே அன்புக்குரியவர்கள்; தர்மநெறியுடையோருக்கு அன்புடையோரின் பிள்ளைகளும் அன்புக்குரியவர்களே.
Verse 19
संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मन: । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत मा चिरम्
துரோணாசாரியரின் பாதுகாப்பில் இருப்பதால் இவன் தன் வீரத்தை மிக உயர்ந்ததாக எண்ணுகிறான். தன்னம்பிக்கையால் மயங்கிய அந்த மூடன் அபிமன்யுவை—நீங்கள் அனைவரும் சேர்ந்து தாமதமின்றி விரைவில் நசுக்கிவிடுங்கள்.
Verse 20
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययु: । संरब्धास्ते जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यत:
அரசன் இவ்வாறு கூறியவுடன் அந்த வீரர்கள் அனைவரும் கடும் சினத்துடன் சாத்த்வதீபுத்திரன் (சுபத்ரையின் மகன்) அபிமன்யுவை நோக்கி பாய்ந்தனர். அவனை கொல்லும் எண்ணத்துடன், பாரத்வாஜன் துரோணர் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே அவன்மேல் விழுந்தனர்.
Verse 21
दुःशासनस्तु तच्छूत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कुरुशार्दूल दुर्योधनमिदं वच:,कुरुश्रेष्ठ उस समय दुर्योधनके उपर्युक्त वचनको सुनकर दुःशासनने उससे यह बात कही--
அச்சமயம் துரியோதனனின் சொற்களை கேட்ட துஃசாசனன், குருசார்தூலன் துரியோதனனிடம் இவ்வாறு கூறினான்—
Verse 22
अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पजचालानां च पश्यताम्,“महाराज! मैं आपसे (प्रतिज्ञापूर्वक) कहता हूँ। मैं पांचालों और पाण्डवोंके देखते- देखते इस अभिमन्युको मार डालूँगा
மகாராஜா! உறுதியான சபதமாக உமக்கு சொல்கிறேன்—பாண்டுபுத்திரர்களும் பாஞ்சாலர்களும் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, இந்த அபிமன்யுவை நான் கொன்றுவிடுவேன்.
Verse 23
ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् । उत्क्कुश्य चाब्रवीद् वाक््यं कुरुराजमिदं पुन:,'जैसे राहु सूर्यपर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार आज मैं सुभद्राकुमार अभिमन्युको ग्रस लूँगा।।
இன்று நான் சௌபத்ரனை, ராகு தினகரன் சூரியனை விழுங்குவது போலவே விழுங்கிவிடுவேன். என்று கூறி உரக்க கர்ஜித்து, மீண்டும் குருராஜன் துரியோதனனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்—
Verse 24
श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यत: प्रेतलोक॑ जीवलोकान्न संशय:
சுபத்ரையின் புதல்வன் அபிமன்யு என்னால் காலவாயில் விழுங்கப்பட்டான் என்று கேட்டவுடன், வீரப் பெருமிதத்தில் மிதந்த அந்த இரு கிருஷ்ணர்கள்—அர்ஜுனனும் ஸ்ரீகிருஷ்ணனும்—ஐயமின்றி இவ்வுயிருலகை விட்டுப் பிரேதுலகத்திற்குச் செல்வர்.
Verse 25
तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्त पाण्डो: क्षेत्रोद्भवा: सुता: । एकाह्वा ससुद्॒द्वर्गा: क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम्
அந்த இருவரும் உறுதியாகக் கொல்லப்பட்டனர் என்று கேட்டவுடன், பாண்டுவின் க்ஷேத்திரத்தில் பிறந்த அந்த நான்கு பாண்டவர்கள் தங்கள் நல்வாழ்த்துநர் வட்டத்துடன், கோழைத்தனத்தால் ஒரே நாளில் உயிரைத் துறப்பர்.
Verse 26
तस्मादस्मिन् हते शत्रौ हता: सर्वेडहितास्तव । शिवेन मां ध्याहि राजन्नेष हन्मि रिपूंस्तव
ஆகவே இந்தப் பகைவன் வீழ்ந்தால், உமக்கு எதிரானோர் அனைவரும் வீழ்ந்ததுபோலவே. அரசே, என் நலனையும் மங்களத்தையும் நினையுங்கள்; இதோ, நான் இப்போதே உமது பகைவரைச் சாய்த்துவிடுகிறேன்.
Verse 27
एवमुक्क्त्वानदद् राजन पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात् क्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
மன்னரே, இவ்வாறு கூறியபின் உமது மகன் துஷ்ஷாசனன் உரத்த குரலில் கர்ஜித்தான். கோபம் கொதிக்க, சௌபத்ரனை நோக்கி நேரே முன்னேறி, ஆரவாரமெழும் அம்புமழையைப் பொழிந்தான்.
Verse 28
तमतिक्ुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदम: । अभिमन्यु: शरैस्तीक्ष्णै: षड्विंशत्या समार्पयत्,आपके पुत्रको अत्यन्त कुपित हो आते देख शत्रुसूदून अभिमन्युने छब्बीस पैने बाणोंद्वारा उसे घायल कर दिया
உமது மகன் மிகுந்த கோபத்துடன் முன்னேறி வருவதைப் பார்த்து, பகைவரை அடக்கும் அபிமன்யு இருபத்தாறு கூரிய அம்புகளால் அவனைத் தாக்கி காயப்படுத்தினான்.
Verse 29
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुड्जर: । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युश्न तं रणे,मदकी धारा बहानेवाले गजराजके समान क्रोधमें भरा हुआ दुःशासन उस रफक्षेत्रमें अभिमन्युसे और अभिमन्यु दुःशासनसे युद्ध करने लगे
துஃசாசனன் கோபத்தில் எரிந்து, மதம் பிடித்த யானையைப் போல, போர்க்களத்தில் சௌபத்ரன் அபிமன்யுவுடன் மோதினான். அங்கே ரணபூமியில் அபிமன்யுவும் துஃசாசனனும் ஒருவரையொருவர் எதிர்த்து கடும் போரில் ஈடுபட்டனர்.
Verse 30
तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ,रथयुद्धकी शिक्षामें निपुण वे दोनों योद्धा अपने रथोंद्वारा दायें-बायें विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरते हुए युद्ध करने लगे
ரதப் போர்க் கல்வியில் தேர்ந்த அந்த இரு வீரர்களும் தங்கள் ரதங்களால் இடம்-வலம் வியத்தகு வட்டவடிவச் சுழற்சிகளாகச் சுற்றிச் சுற்றி போரிட்டனர்.
Verse 31
अथ पणवमृदड्डदुन्दुभीनां क्रकचमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमतिभूृशं नराः प्रचक्रु- लवणजलोद्धवर्सिहनादमिश्रम्
அப்போது வாத்தியக்காரர்கள் பணவம், மிருதங்கம், துந்துபி, கிரகசம், மகாநகம், பேரி, ஜாஞ்சு ஆகியவற்றை முழக்கி மிகக் கொடூரமான ஒலியை எழுப்பினர்; அதில் சங்கநாதமும் சிங்கநாதமும் கலந்திருந்தன.
Verse 39
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दु:ःशासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், துஃசாசன யுத்தம் குறித்த முப்பத்தொன்பதாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retribution for prior public wrongdoing should be pursued as immediate battlefield justice: Abhimanyu treats earlier assembly misconduct as a moral debt requiring direct repayment, raising the tension between righteous accountability and escalation through anger.
Actions and speech generate durable ethical consequences; when anger, greed, and betrayal shape conduct, their results return under pressure. The chapter also suggests that composure under injury and clarity of intention are strategic and moral assets.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-commentary is embedded narratively through Saṃjaya’s framing of cause-and-effect (prior assembly conduct → present consequence) and the public witnessing of outcomes as a moral ledger.
Ask anything about Adhyaya 39 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.