Adhyaya 38
अभिमन्यु-पराक्रमवर्णनम् (Abhimanyu’s Prowess and the Duḥśāsana Engagement)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana Ratha-yuddha Episode (Droṇa-parva context)
Chapter 38 opens with Dhṛtarāṣṭra reporting an ambivalent affect—shame and satisfaction—upon hearing that Abhimanyu (Saubhadra) checked the Kaurava forces, and he requests an expanded narration. Saṃjaya describes a severe clash in which a single chariot-warrior’s mobility and archery pressure many opponents; Abhimanyu is portrayed moving like a whirling firebrand-circle, striking across directions and repeatedly unsettling Kaurava ranks. Droṇa, pleased, addresses Kṛpa and publicly notes Abhimanyu’s forward position among the Pāṇḍavas, his capacity to hearten allies, and his apparent superiority among archers; this appraisal is then reframed by Duryodhana as evidence that Droṇa is reluctant to strike Arjuna’s son due to teacher-student ties. Duryodhana urges elite warriors to advance; Duḥśāsana declares he will neutralize Abhimanyu in view of the Pāṇḍavas and advances with a shower of arrows. Abhimanyu counters with precise shafts; the two enter a technical ratha-yuddha, circling in patterned maneuvers as the battlefield resounds with drums and horns.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र पूछते हैं—रणभूमि में उस प्रमथित संग्राम के बीच, जब भारद्वाजपुत्र द्रोण की रथसेना सुरक्षित खड़ी है, तब कुमार अभिमन्यु ने क्या अद्भुत क्रीड़ा की? संजय उत्तर देते हैं—राजन्, सुनिए, उस बालवीर का महापराक्रम जिसने रथानीक को कंपा दिया। → अभिमन्यु मद्रराज शल्य को अपने शीघ्रगामी बाणों से आहत कर देता है; यह देखकर शल्य का अनुज क्रोध से जल उठता है और बाण-वर्षा करता हुआ सौभद्र पर टूट पड़ता है। चारों ओर रथ-नेमियों की घर्घराहट, धनुष-डोरियों की टंकार, हुंकार, सिंहनाद—और अनेक योद्धा गर्जते हैं: 'अब तू जीवित न छूटेगा।' → कृष्ण-वासुदेव और धनंजय-अर्जुन से प्राप्त अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए अभिमन्यु शल्य के भाई का अंग-अंग छिन्न-भिन्न कर देता है—मस्तक, ग्रीवा, भुजाएँ, चरण, धनुष, अश्व—सब बाणों से विदीर्ण; वह वीर वायु से टूटे महाशैल की भाँति धराशायी होता है। → शल्य के भाई के वध से कौरव-पक्ष में क्षोभ फैलता है; अनेक सैनिक अपने कुल-निवास के नाम पुकारते हुए क्रुद्ध होकर विविध आयुध लिए अभिमन्यु पर धावा बोलते हैं। द्रोण की रथसेना भी इस प्रचंड प्रहार से विचलित होकर पीछे हटती/पलायन-सी करती दिखती है। → क्रुद्ध भीड़ और घेराबंदी का संकेत स्पष्ट है—अभिमन्यु के चारों ओर शत्रु-समुद्र उमड़ रहा है; आगे कौन-सा छल/संघात उसे जकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
््-्अ ्ःः बछ। अप ऋाञ अष्टात्रिशो& ध्याय: अभिमन्युके द्वारा शल्यके भाईका वध तथा द्रोणाचार्यकी रथसेनाका पलायन धृतराष्ट उवाच तथा प्रमथमानं तं महेष्वासानजिदह्ागै: । आर्जुनिं मामका: संख्ये के त्वेने समवारयन्
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! அர்ஜுனனின் மகன் அபிமன்யு தன் அம்புகளால் பெரும் வில்லாளர்களை நசுக்கிக் கொண்டிருந்தபோது, போர்க்களத்தில் என் தரப்பில் யார் யார் வீரர்கள் அவனைத் தடுத்து நிறுத்தினர்?
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत् । बिभित्सतो रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम्
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே, போர்க்களத்தில் இளவரசன் அபிமன்யுவின் அந்த மாபெரும் போர்விளையாட்டை கேளும். பாரத்வாஜர் (துரோணர்) காத்த ரதவீரர் கூட்டத்தின் உறுதியான அமைப்பை உடைக்க அவன் முனைந்தான்.
Verse 3
मद्रेशं सादितं दृष्टवा सौभद्रेणाशुगै रणे । शल्यादवरज: क्रुद्ध: किरन् बाणान् समभ्ययात्
சௌபத்ரன் அபிமன்யு போரில் வேகமான அம்புகளால் மத்ரராஜன் சல்யனை காயப்படுத்தி தரையில் வீழ்த்தினான். அதைக் கண்ட சல்யனின் இளைய சகோதரன் கோபமுற்று அம்புமழை பொழிந்தபடி அபிமன்யுவை நோக்கி பாய்ந்தான்.
Verse 4
स विद्ध्वा दशभिर्बाणै: साश्वयन्तारमार्जुनिम् । उदक्रोशन्महाशब्दं तिष्ठ तिछ्ेति चाब्रवीत्
அவன் பத்து அம்புகளால் குதிரைகளும் சாரதியும் உடன் அர்ஜுனன் மகன் அபிமன்யுவைத் துளைத்தான். பின்னர் பெரும் முழக்கத்துடன் கர்ஜித்து, “நில்! நில்!” என்று கூறினான்.
Verse 5
तस्यार्जुनि: शिरोग्रीवं पाणिपादं धनुर्हयान् । छत्र॑ ध्वजं नियन्तारं त्रिवेणुं तल्पमेव च
பின்னர் விரைவுக் கையுடைய அர்ஜுனன் மகன் அபிமன்யு தன் அம்புகளால் அவனது தலை-கழுத்து, கை-கால், வில், குதிரைகள், குடை, கொடி, சாரதி, மும்முனைச் சிகை (திரிவேணு), மேலும் ரதத்தின் படுக்கை வரை வெட்டி வீழ்த்தினான். அடங்காத ஒளியுடைய அபிமன்யுவின் தாக்குதலால் அந்த வீரன் காற்றால் முறிந்த மாபெரும் மலைபோல் சிதறி நிலத்தில் விழுந்தான்.
Verse 6
चक्र युगं च तूणीरं हानुकर्ष च सायकै: । पताकां चक्रगोप्तारौ सर्वोपकरणानि च
அவன் தன் அம்புகளால் சக்கரத் தொகுதி, அம்புக்கூடு, வில்லின் நாண் (அனுகர்ஷம்), அம்புகள், கொடி, சக்கரக் காவலர்கள்—எனப் போரின் எல்லா உபகரணங்களையும் வெட்டி வீழ்த்தினான்.
Verse 7
लघुहस्त: प्रचिच्छेद ददृशे तं न कश्नन । स पपात क्षितौ क्षीण: प्रविद्धाभरणाम्बर:
சஞ்சயன் கூறினான்—அவன் விரைந்த கைகளால் அவனை வெட்டி வீழ்த்தினான்; யாரும் அவனைத் தெளிவாகக் காண இயலவில்லை. சோர்ந்து அவன் மண்ணில் விழுந்தான்; அவன் அணிகலன்களும் ஆடைகளும் சிதறிப் பறந்தன.
Verse 8
अनुगास्तस्य वित्रस्ता: प्राद्रवन् सर्वतो दिश:,उसके सेवक भयभीत होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये। भारत! अर्जुनकुमारके उस अद्भुत पराक्रमको देखकर समस्त प्राणी साधुवाद देते हुए सब ओर हर्षध्वनि करने लगे
சஞ்சயன் கூறினான்—அவனுடைய பின்தொடர்வோர் அச்சமுற்று எல்லாத் திசைகளிலும் ஓடினர். ஓ பாரதா! அர்ஜுனனின் மகனின் அந்த அதிசய வீரத்தைப் பார்த்து எல்லா உயிர்களும் ‘சாது! சாது!’ என்று பாராட்டி, எங்கும் மகிழ்ச்சி முழக்கம் எழுப்பின.
Verse 9
आर्जुने: कर्म तद् दृष्टवा सम्प्रणेदु: समनन््ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत
சஞ்சயன் கூறினான்—அர்ஜுனனின் அந்தச் செயலைக் கண்டு அவர்கள் எல்லாத் திசைகளிலும் ஒரே நேரத்தில் முழங்கினர். ஓ பாரதா! பேரொலியுடன் எல்லா உயிர்களும் ‘சாது! சாது!’ என்று மகிழ்ச்சியுடன் கூவின.
Verse 10
शल्यश्रातर्यथारुग्णे बहुशस्तस्य सैनिका: । कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तो<र्जुनात्मजम्
சஞ்சயன் கூறினான்—பல ஆயுதங்களால் குத்துண்ட நோயாளியிடம் பணியாளர்கள் பெயரை அழைப்பதுபோல், படைவீரர்கள் தங்கள் குலங்களின் மற்றும் வம்ச மரபுகளின் பெயர்களை உரக்கச் சொல்லிக்கொண்டே அர்ஜுனனின் மகனை அழைத்தனர்.
Verse 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
சஞ்சயன் கூறினான்—பல வீரர்கள் தேர்களிலும் குதிரைகளிலும் யானைகளிலும் ஏறி வந்தனர்; மேலும் பல கொடுமையான வலிமைமிக்க போராளிகள் கால்நடையாகவே ஓடிவந்தனர். அம்புகளின் சீறல், தேர்ச் சக்கரங்களின் உராய்வு முழக்கம், கர்ஜனைகள், ஆரவாரம், சவால்கள், சிங்கநாதம், இடிமுழக்கம், வில்லின் திண்ணொலி, கைமூடிகளின் தட்டுத்தட்டு ஒலி ஆகியவற்றின் நடுவே—கர்ஜித்து மிரட்டிக்கொண்டு பல போராளிகள் அர்ஜுனனின் மகன் அபிமன்யுவைச் சூழ்ந்து பாய்ந்து, “இன்று நீ எங்கள் கைகளிலிருந்து உயிருடன் தப்பமாட்டாய்; உயிரையே இழக்க வேண்டியதுதான்” என்று கூறினர்.
Verse 12
बाणशब्देन महता रथनेमिस्वनेन च । हुंकारै: क्ष्वेडितोत्क्रुष्टे: सिंहनादैः सगर्जिते:
சஞ்சயன் கூறினான்—அம்புகளின் பெருஞ்சீறு, தேர்சக்கரங்களின் முழக்கம், ஹூங்காரங்கள், ஆரவாரம், சவால்கூச்சல்கள், சிங்கநாதம், இடிமுழக்கம்போன்ற கர்ஜனை ஆகியவற்றால் போர்க்களம் அதிர்ந்தது. ஆயுதங்களின் அந்தப் பயங்கர ஒலியும் அச்சுறுத்தும் தర్జனையும் நடுவே பல வீரர்கள் அர்ஜுனன் மகன் அபிமன்யுவின் மீது பாய்ந்து—“இனி நீ எங்கள் கையிலிருந்து உயிருடன் தப்பமாட்டாய்; உயிரையே இழக்க வேண்டியதுதான்!” என்று முழங்கினர்.
Verse 13
रथैरश्लैगगजैश्नान्ये पद्धिश्षान्ये बलोत्कटा:
சிலர் தேரிலும் குதிரையிலும் யானையிலும் ஏறி வந்தனர்; சிலர் பேராற்றலுடன் காலாட்படையாக ஓடிவந்தனர். வில்லின் நாண் டங்காரம், ஆயுத-அணிகலன்களின் கடகட ஒலி ஆகியவற்றுடன் கர்ஜித்தபடி அவர்கள் அர்ஜுனநந்தனன் அபிமன்யுவை நோக்கி பாய்ந்து—“நீ எங்களிடமிருந்து உயிருடன் தப்பமாட்டாய்; உயிரையே இழக்க வேண்டியதுதான்!” என்று கூவினர்.
Verse 14
तांस्तथा ब्रुवतो दृष्टवा सौभद्र: प्रहसन्निव । यो योअस्मै प्राहरत् पूर्व त॑ तं विव्याध पत्रिभि:
அவர்கள் அப்படிச் சொல்லுவதைக் கண்ட சுபத்ரையின் மகன் அபிமன்யு, நகைத்தவனெனத் தோன்றினான்; யார் யார் முதலில் அவன் மீது தாக்கினார்களோ, அவரவர் அனைவரையும் அவன் இறகுடைய அம்புகளால் குத்தி காயப்படுத்தினான்.
Verse 15
संदर्शयिष्यन्नस्त्राणि विचित्राणि लघूनि च | आर्जुनि: समरे शूरो मृदुपूर्वमयुध्यत,शूरवीर अर्जुनकुमारने समरांगणमें अपने विचित्र एवं शीघ्रगामी अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए पहले मृदुभावसे ही युद्ध किया
தன் வியத்தகு, விரைவோடும் அஸ்திரங்களை வெளிப்படுத்த விரும்பிய வீர அர்ஜுனன் மகன், போரில் முதலில் கட்டுப்பாடும் மெல்லிய முறையும் கொண்டு யுத்தம் செய்தான்.
Verse 16
वासुदेवादुपात्तं यदस्त्रं यच्च धनंजयात् | अदर्शयत तत् कार्ष्णि: कृष्णाभ्यामविशेषवत्
வாசுதேவன் ஸ்ரீகிருஷ்ணனிடமிருந்தும் தனஞ்சயன் அர்ஜுனனிடமிருந்தும் அபிமன்யு பெற்றிருந்த அஸ்திரங்கள் அனைத்தையும், கார்ஷ்ணி (அபிமன்யு) போர்க்களத்தில் வேறுபாடு இன்றியே அப்படியே வெளிப்படுத்தினான்—கிருஷ்ணனும் அர்ஜுனனும் போலவே எனத் தோன்றுமாறு.
Verse 17
दूरमस्य गुरु भारं साध्वसं च पुन: पुनः । संदधद् विसजंश्रेषून् निर्विशेषमदृश्यत,भारी भार और भय उससे दूर हो गया था। वह बारंबार बाणोंका संधान करता और छोड़ता हुआ एक-सा दिखायी देता था
அவன்மேல் இருந்த கனமான சுமையும் மீண்டும் மீண்டும் எழும் அச்சமும் தூரமாக அகன்றன. அவன் மீண்டும் மீண்டும் அம்புகளை வில்லில் பொருத்தி விடுத்தாலும், அவன் தோற்றத்தில் வேறுபாடு எதுவும் தெரியாமல்—அசையாத, நிலைத்தவனாய் தோன்றினான்.
Verse 18
चापमण्डलमेवास्य विस्फुरद् दिक्ष्वदृश्यत । सुदीप्तस्य शरत्काले सवितुर्मण्डलं यथा
அவனுடைய வில்-வட்டமே மின்னித் திகழ்ந்து எல்லாத் திசைகளிலும் தெரிந்தது—சரத்காலத்தில் மிகத் தீவிரமாக ஒளிரும் சூரிய வட்டம் போல.
Verse 19
ज्याशब्द: शुश्रुवे तस्य तलशब्दश्न दारुण: । महाशनिमुच: काले पयोदस्येव नि:स्वनः,उसके धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीका शब्द वर्षाकालमें महान् वज्र गिरानेवाले मेघकी गर्जनाके समान भयंकर सुनायी पड़ता था
அவனுடைய வில்லின் நாணொலி, மேலும் உள்ளங்கையின் கடுமையான தட்டொலி கேட்கப்பட்டது—மழைக்காலத்தில் பெரும் மின்னலை வீசும் மேகத்தின் இடியொலி போல அச்சமூட்டுவதாக.
Verse 20
ह्वीमानमर्षी सौभद्रो मानकृत् प्रियदर्शन: । सम्मिमानयिषुर्वीरानिष्वस्त्रै श्चाप्पयुध्यत
நாணமுடையவன், அநீதியைப் பொறாதவன், பிறர்க்கு மரியாதை அளிப்பவன், பார்ப்பதற்கு இனியவன் ஆகிய சுபத்ரையின் மகன் அபிமன்யு—எதிரணியின் வீரர்களையும் மதிக்க விரும்பி—வில் அம்புகளால் போரிட்டுக் கொண்டிருந்தான்.
Verse 21
मृदुर्भूत्वा महाराज दारुण: समपद्यत । वर्षाभ्यतीतो भगवाञ्छरदीव दिवाकर:
மன்னரே! மழைக்காலம் கடந்தபின் சரத்காலத்தில் பகவான் சூரியன் கூர்மையான தீவிரத்துடன் எரியெழுவது போல, அபிமன்யு முதலில் மென்மையாய் இருந்து, இறுதியில் பகைவர்க்கு மிகக் கடுமையானவனாய் மாறினான்.
Verse 22
शरान् विचित्रान् सुबहून् रुक्मपुड्खाज्छिलाशितान् | मुमोच शतश:ः क्रुद्धो गभस्तीनिव भास्कर:
சஞ்சயன் கூறினான்—கோபத்தில் கொந்தளித்த அபிமன்யு, அரைப்பாறையில் தீட்டப்பட்ட, பொன்னிற இறகுகள் பொருந்திய, பலவகை எண்ணற்ற அம்புகளை நூற்றுக்கணக்காக எய்தான். சூரியன் தன் கதிர்களை எல்லாத் திசைகளிலும் பரப்புவது போல, அவன் போர்க்களமெங்கும் அம்புமழை பொழிந்தான்.
Verse 23
क्षुपप्रैर्वत्सदन्तैश्व विपाठैश्व महायशा: । नाराचैरर्थचन्द्रा भैर्भल्लैररजलिकैरपि
சஞ்சயன் கூறினான்—மிகு புகழுடைய அந்த வீரன், துரோணாசாரியர் பார்த்துக் கொண்டிருக்கையில், அவருடைய ரதப்படையின்மேல் க்ஷுரப்ர, வத்ஸதந்த, விபாத, நாராச, அர்த்தசந்திர வடிவ அம்புகள், பல்ல, அஞ்சலிக முதலிய பலவகை அம்புகளை மழையெனப் பொழிந்தான். அந்த அம்புகளால் துன்புற்ற படை போரிலிருந்து விலகி ஓடிற்று.
Verse 24
अवाकिरद् रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यत: । ततस्तत्सैन्यमभवद् विमुखं शरपीडितम्
சஞ்சயன் கூறினான்—பாரத்வாஜரின் (துரோணரின்) கண்முன்னே அவன் ரதப்படையை அம்புகளால் மூடினான். அம்புகளால் வதைக்கப்பட்ட அந்தப் படை போரிலிருந்து விலகி ஓடத் தொடங்கியது.
Verse 37
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगन्युवधपर्वमें आभिमन्युपराक्रमविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவின் வீரப் பராக்கிரமத்தை விவரிக்கும் முப்பத்தேழாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 38
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे आष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें आभिमन्यु-पराक्रमविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் துரோணப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவின் பராக்கிரமத்தைப் பற்றிய முப்பத்தெட்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 76
वायुनेव महाशैल: सम्भग्नोडमिततेजसा । तब शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अर्जुनकुमारने अपने सायकोंद्वारा शल्यके भाईके मस्तक
சஞ்சயன் கூறினான்—காற்றின் வேகத்தால் ஒரு மாபெரும் மலை உடைந்து சரிவதுபோல், அதீத தேஜஸுடைய அபிமன்யுவின் தாக்குதலால் சல்யராஜனின் சகோதரன் துண்டு துண்டாகப் பிளந்து பூமியில் விழுந்தான். அப்போது அர்ஜுனன் புதல்வன் அபிமன்யு மின்னல் வேகத்தில் கைகளைச் செலுத்தி, தன் அம்புகளால் அவனது தலை, கழுத்து, கைகள், கால்கள், வில், குதிரைகள், குடை, கொடி, சாரதி, திரிவேணு, ரதப் படுக்கை, சக்கரங்கள், யோகம், அம்புக்கூடு, இழைகள்/அனுகர்ஷம், சிறுகொடிகள், சக்கரக் காவல்கள் மற்றும் பிற எல்லா உபகரணங்களையும் வெட்டி வீழ்த்தினான். அந்தக் கணத்தில் யாரும் அவனைத் தெளிவாகக் காண இயலவில்லை. இவ்வாறு காற்றின் வலிமையால் மலை சரிவதுபோல், சல்யனின் அந்தச் சகோதரன் துண்டாடப்பட்டு நிலத்தில் விழுந்தான்; அவனது ஆடைகளும் ஆபரணங்களும் சிதறித் துண்டுகளாயின.
Verse 103
अभ्यधावन्त संक़्रुद्धा विविधायुधपाणय: । शल्यके भाईके मारे जानेपर उसके बहुत-से सैनिक अपने कुल और निवासस्थानके नाम सुनाते हुए कुपित हो हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये अर्जुनकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़े
சஞ்சயன் கூறினான்—சல்யனின் சகோதரன் கொல்லப்பட்டான் என்று கேட்டவுடன் பல வீரர்கள் கோபத்தில் கொந்தளித்தனர். அவர்கள் பலவகை ஆயுதங்களை கைகளில் ஏந்தி, தங்கள் குலமும் வாழ்விடமும் பெயரிட்டு முழங்கியபடி, அர்ஜுனன் புதல்வன் அபிமன்யுவை நோக்கி சீறிப் பாய்ந்தனர்.
Frequently Asked Questions
The text implies a tension between impartial military necessity and the expectations attached to pedagogical lineage: Duryodhana interprets Droṇa’s conduct through the lens of ācārya–śiṣya affiliation, raising the problem of perceived bias within a command role.
It illustrates how tactical agility, disciplined archery, and morale effects can allow a single agent to impose disproportionate pressure on a larger force—while also showing that such advantage triggers rapid counter-mobilization by centralized command.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as narrative reportage and character-positioning within the war chronicle rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.