Adhyaya 34
Droṇa’s Defensive Stand and Abhimanyu Commissioned to Breach the Cakravyūha (द्रोणानीक-प्रतिरोधः; सौभद्र-नियोजनम्)
Upa-parva: Cakravyūha-praveśa (Abhimanyu’s Entry into the Cakravyūha) — Episode Context within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that the Pāṇḍava-led coalition—featuring Bhīma at the fore and numerous allied mahārathas—advances toward Droṇa’s well-guarded formation. Droṇa (Bhāradvāja) calmly repels them with dense volleys, likened to a shoreline halting a flood, preventing the attackers from holding position at the front. Observing the difficulty of countering Droṇa directly, Yudhiṣṭhira deliberates and then assigns the critical burden to Abhimanyu (Saubhadra), stating that the coalition does not know the method of breaking the cakravyūha except through a very limited set of warriors. Abhimanyu accepts, affirming he was instructed by his father in the technique of entry, while acknowledging uncertainty about exit under adverse conditions. Yudhiṣṭhira and Bhīma pledge support: Abhimanyu is to create an opening, and the others will follow, protect, and repeatedly widen any breach. The chapter closes with Abhimanyu directing his charioteer to drive swiftly toward Droṇa’s array, marking the transition from deliberation to execution.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हुए पहले पाण्डव-पक्ष के तेजस्वी गुणों की प्रशंसा करता है—विशेषतः युधिष्ठिर की सत्य-धर्मनिष्ठा और भाइयों के स्वभाव-पराक्रम का स्मरण कराकर कथा को ऊँचे नैतिक धरातल पर रख देता है। → इसी पृष्ठभूमि पर द्रोणाचार्य एक निर्णायक रणनीति रचते हैं—चक्रव्यूह का निर्माण। राजाओं और महारथियों को इन्द्र-सम तुल्य क्रम से व्यूह में विन्यस्त किया जाता है; रथों पर रक्त-ध्वज, स्वर्ण-मालाएँ, चन्दन-अगरु की सुगन्ध और सूक्ष्म वस्त्रों का वैभव युद्ध को उत्सव-सा और मृत्यु को निकट-सा बना देता है। → चक्रव्यूह का ‘स्थापन’ ही इस अध्याय का शिखर है—द्रोण द्वारा रचित अभेद्य घेरा, जिसमें कौरव-महारथी देवताओं-से दीप्त होकर खड़े हैं और दोनों पक्ष ‘मृत्यु को ही निवृत्ति’ मानकर उग्र प्रतिज्ञा से भर उठते हैं। → व्यूह पूर्ण रूप से तैयार हो जाता है; सेनाएँ अपने-अपने स्थानों पर जम जाती हैं और युद्ध का स्वरूप साधारण रण से बदलकर एक योजनाबद्ध वध-यंत्र जैसा हो जाता है। → अब प्रश्न यह रह जाता है—इस चक्रव्यूह को कौन भेदेगा, और भीतर प्रवेश करने वाला क्या बाहर निकल पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: संजयके द्वारा अभिमन्युकी प्रशंसा
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! ஸ்ரீகிருஷ்ணனுடன் கூடிய ஐந்து பாண்டவர்கள் தேவர்களாலும் வெல்ல இயலாதவர்கள். போர்க்களத்தில் அவர்கள் மிகக் கடுமையான செயல்களைச் செய்கிறார்கள்; அந்தச் செயல்களாலேயே அவர்களின் உழைப்பு வெளிப்படுகிறது.
Verse 2
सत्त्वकर्मान्वयैर्बुद्धा कीर्त्या च यशसा श्रिया । नैव भूतो न भविता नैव तुल्यगुण: पुमान्
சத்துவம், செயல், குலம், அறிவு, கீர்த்தி, புகழ், செல்வம்—இவற்றால் யுதிஷ்டிரனுக்கு இணையான குணமுடைய மனிதன் முன்பு எவரும் இல்லை; இனியும் இருக்கமாட்டான்.
Verse 3
सत्यधर्मरतो दान्तो विप्रपूजादिभिग्गुणै: । सदैव त्रिदिवं प्राप्तो राजा किल युधिषछिर:
யுதிஷ்டிரன் அரசன் சத்தியமும் தர்மமும் பற்றியவன், இంద్రியங்களை அடக்கியவன், பிராமணரைப் போற்றுதல் போன்ற நற்குணங்களால் நிறைந்தவன்; ஆகவே அவன் எப்போதும் திரிதிவம்—சுவர்க்கலோகம்—அடைந்தவனெனக் கூறப்படுகிறான்.
Verse 4
युगान्ते चान्तको राजन् जामदम्न्यश्न वीर्यवान् रथस्थो भीमसेनश्व कथ्यन्ते सदृशास्त्रय:,राजन! प्रलयकालके यमराज, पराक्रमी परशुराम और रथपर बैठे हुए भीमसेन--ये तीनों एक समान कहे जाते हैं
அரசே! யுகாந்தத்தில் அந்தகன் (மரணம்), வீரமிகு ஜாமதக்ன்யன் பரசுராமன், மற்றும் ரதத்தில் நிற்கும் பீமசேனன்—இம்மூவரும் ஒப்பானவர்கள் எனச் சொல்லப்படுகின்றனர்.
Verse 5
प्रतिज्ञाकर्मदक्षस्य रणे गाण्डीवधन्चन: । उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं क्षिती
போரில் சபதமாக எடுத்துக் கொண்ட செயல்களை நிறைவேற்றுவதில் நிபுணனான, காந்தீவம் தாங்கிய பார்த்தன் அர்ஜுனனுக்கு, இந்தப் பூமியில் ஒப்பான உவமை ஒன்றையும் நான் காணவில்லை.
Verse 6
गुरुवात्सल्यमत्यन्तं नैभृत्यं विनयो दम: । नकुले<प्रातिरूप्यं च शौर्य च नियतानि षट्
சஞ்சயன் கூறினான்—மூத்தோரும் குருமாரும் மீது அளவற்ற அன்பும் பக்தியும், தன் வீரத்தை வெளிப்படுத்தாமல் அடக்கமாக வைத்திருக்கும் இயல்பு, பணிவு, இந்திரியக் கட்டுப்பாடு, ஒப்பற்ற அழகு, மற்றும் வீரச்செயல்—இவ்வாறு ஆறு நற்குணங்கள் நகுலனில் உறுதியாக நிலைத்துள்ளன.
Verse 7
श्रुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्यरूपपराक्रमै: । सदृशो देवयोरवीर: सहदेव: किलाब्विनो:
சஞ்சயன் கூறினான்—வேத-சாஸ்திரக் கல்வி, குணத்தின் ஆழம், இனிய மொழி, சத்தியநிலை, அழகு, மற்றும் வீரப் பராக்கிரமம்—இவற்றில் வீரன் சகதேவன் தெய்வமான அஸ்வினிக் குமாரர்களுக்கு ஒப்பானவன் என்று உலகெங்கும் புகழப்படுகிறது.
Verse 8
ये च कृष्णे गुणा: स्फीता: पाण्डवेषु च ये गुणा: । अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचया:
சஞ்சயன் கூறினான்—ஸ்ரீகிருஷ்ணனில் ஒளிரும் நற்குணங்களும், பாண்டவர்களிடத்தில் விளங்கும் நற்குணங்களும்—அவை அனைத்தும் ஒரே இடத்தில் திரண்டதுபோல் அபிமன்யுவில் நிச்சயமாகக் காணப்பட்டன.
Verse 9
युधिष्ठिरस्य वीर्येण कृष्णस्य चरितेन च । कर्मभिर्भीमसेनस्य सदृशो भीमकर्मण:
சஞ்சயன் கூறினான்—யுதிஷ்டிரனைப் போல அவனுக்கு வீரத்திறன், கிருஷ்ணனைப் போல உயர்ந்த நடத்தை, பீமசேனனைப் போல அச்சமூட்டும் செயல்கள்; அந்த மகாவீரன் துணிவு, குணம், செயல் ஆகியவற்றில் அவர்களுக்கு நிகரானவன்.
Verse 10
धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण श्रुतेन च । विनयात् सहदेवस्य सदृशो नकुलस्य च,वह रूप, पराक्रम और शास्त्रज्ञानमें अर्जुनके समान तथा विनयशीलतामें नकुल और सहदेवके तुल्य था
சஞ்சயன் கூறினான்—அழகு, வீரப் பராக்கிரமம், மற்றும் சாஸ்திரக் கல்வி ஆகியவற்றில் அவன் தனஞ்சயன் (அர்ஜுனன்) போன்றவன்; பணிவும் நற்பண்பும் ஆகியவற்றில் சகதேவன் மற்றும் நகுலன் போன்றவன்.
Verse 11
धृतराष्ट उवाच अभिमन्युमहं सूत सौभद्रमपराजितम् । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्येन कथमायोधने हत:
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்— “ஓ சூதா! சுபத்ரையின் புதல்வன், எவராலும் வெல்லப்படாத அபிமன்யுவைப் பற்றிய முழு வரலாறையும் கேட்க விரும்புகிறேன். அவன் போரில் எவ்வாறு கொல்லப்பட்டான்?”
Verse 12
संजय उवाच स्थिरो भव महाराज शोकं धारय दुर्धरम् महान्तं बन्धुनाशं ते कथयिष्यामि तच्छुणु
சஞ்சயன் கூறினான்— “மகாராஜா! நிலைத்திருங்கள்; தாங்க இயலாத இந்தத் துயரை உங்களுள் அடக்கிக் கொள்ளுங்கள். உங்கள் உறவினரின் பேரழிவை நான் விவரிக்கிறேன்—கேளுங்கள்.”
Verse 13
चक्रव्यूह़ो महाराज आचार्येणाभिकल्पित: । तत्र शक्रोपमा: सर्वे राजानो विनिवेशिता:
சஞ்சயன் கூறினான்— “மகாராஜா! ஆசாரிய துரோணன் சக்கரவ்யூஹத்தை அமைத்தான். அதில் இந்திரனுக்கு ஒப்பான வீரமுடைய எல்லா அரசர்களும் நிலைநிறுத்தப்பட்டனர்.”
Verse 14
आरास्थानेषु विन्यस्ता: कुमारा: सूर्यवर्चस: । संघातो राजपुत्राणां सर्वेषामभवत् तदा
சஞ்சயன் கூறினான்— “ரதங்களுக்கென நிர்ணயிக்கப்பட்ட இடங்களில் சூரியனைப் போல ஒளிரும் இளவரசர்கள் நிறுத்தப்பட்டனர். அப்போது அங்கே எல்லா அரசகுமாரர்களின் கூட்டமும் திரண்டது.”
Verse 15
कृताभिसमया: सर्वे सुवर्णविकृतध्वजा: । रक्ताम्बर धरा: सर्वे सर्वे रक्तविभूषणा:
சஞ்சயன் கூறினான்— “உயிர் உள்ளவரை போரிலிருந்து விலகமாட்டோம் என்று அவர்கள் அனைவரும் உறுதியான உறுதிமொழி எடுத்திருந்தனர். அவர்களின் கொடிகள் பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவை; அனைவரும் சிவப்பு ஆடைகள் அணிந்திருந்தனர்; அனைவரின் அணிகலன்களும் சிவப்பே.”
Verse 16
सर्वे रक्तपताकाश्ष सर्वे वै हेममालिन: । चन्दनागुरुदिग्धाड़ा ख्रग्विण: सूक्ष्मवासस:
அனைவரின் தேர்களிலும் செந்நிறக் கொடிகள் பறந்தன; அனைவரும் பொன்மாலைகள் அணிந்திருந்தனர்; அனைவரின் உடலிலும் சந்தனம், அகுரு பூசப்பட்டிருந்தது; மலர்மாலைகளும் நுண்மையான ஆடைகளும் அவர்களை மேலும் அழகுபடுத்தின।
Verse 17
सहिता: पर्यधावन्त कार्ष्णि प्रति युयुत्सव: । तेषां दश सहस्राणि बभूवुर्दृडधन्विनाम्
அவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி போர்க்கு ஆவலுடன் கார்ஷ்ணி—அர்ஜுனன் புதல்வன் அபிமன்யுவை நோக்கி பாய்ந்தனர். உறுதியாக வளைந்த வில்லேந்திய அந்தத் தாக்குதல்வீரர்கள் பத்தாயிரம் பேர் இருந்தனர்.
Verse 18
पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम् । अन्योन्यसमदु:खास्ते अन्योन्यसमसाहसा:
உமது இனிய தோற்றமுடைய பேரன் லக்ஷ்மணனை முன்னிலைப்படுத்தி அவர்கள் தாக்கினர். ஒருவரின் துயரை மற்றவர் தம் துயராகக் கருதி, பரஸ்பரம் சமமான துணிச்சலுடன் இருந்தனர்.
Verse 19
अन्योनयं स्पर्थमानाश्न अन्योन्यस्य हिते रता: । दुर्योधनस्तु राजेन्द्र सैन्यमध्ये व्यवस्थित:
அவர்கள் ஒருவருடன் ஒருவர் போட்டியிட்டாலும், ஒருவரின் நலனில் மற்றவர் ஈடுபட்டிருந்தனர். அரசர்களின் தலைவனே! துரியோதனன் படையின் நடுப்பகுதியில் நிலைபெற்றிருந்தான்.
Verse 20
कर्णदु:शासनकृपैर्वृतो राजा महारथै: । देवराजोपम: श्रीमाञ्छवेतच्छत्राभिसंवृत:,उसके ऊपर श्वेतच्छत्र तना हुआ था। वह कर्ण, दुःशासन तथा कृपाचार्य आदि महारथियोंसे घिरकर देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहा था
அவனின் மேல் வெண்குடை விரிக்கப்பட்டிருந்தது. கர்ணன், துஷ்ஷாசனன், கிருபாசாரியர் முதலிய மகாரதர்கள் சூழ்ந்திருக்க, அந்தச் செல்வமிகு அரசன் தேவராஜன் இந்திரனைப் போல ஒளிவீசினான்.
Verse 21
चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्कर: । प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणो5वस्थितनायक:
சாமரமும் விசிறிகளும் அசைய, துரோணாசாரியர் உதயசூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தார். அந்தப் படையின் முன்நிலையில் தலைமைத் தளபதியாக அவர் நின்றார்.
Verse 22
उसके दोनों ओर चँवर और व्यजन डुलाये जा रहे थे। वह उदयकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। उस सेनाके अग्रभागमें सेनापति द्रोणाचार्य खड़े थे ।।
அவனின் இருபுறமும் சாமரமும் விசிறிகளும் அசைக்கப்பட்டன; அவன் விடியற்காலச் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தான். அந்தப் படையின் முன்நிலையில் தளபதி துரோணாசாரியர் நின்றார். அதுபோலச் சிந்து நாட்டின் அரசன், புகழ்மிக்க ஜயத்ரதன், மேருமலை போல் அசையாமல் நின்றான்; அவன் அருகில் அஸ்வத்தாமன் தலைமையில் மகாரதர்கள் இருந்தனர்.
Verse 23
सुतास्तव महाराज त्रिंशत्त्रिदशसंनिभा: । गान्धारराज: कितव: शल्यो भूरिश्रवास्तथा
மகாராஜா! தேவர்களைப் போல ஒளிவீசும் உங்கள் முப்பது புதல்வர்கள், சூதாட்டக் கபடத்தில் தேர்ந்த காந்தார அரசன் சகுனி, சல்யன், பூரிச்ரவஸ்—இம்மகாரதர்கள் சிந்து அரசன் ஜயத்ரதனின் பக்கத்தில் பிரகாசித்தனர்.
Verse 24
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
அதன்பின் பேரொலியுடன் கூடிய, ரோமஞ்சம் எழச் செய்யும் கொடியப் போர் வெடித்தெழுந்தது.
Verse 25
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तदनन्तर “मरनेपर ही युद्धसे निवृत्त होंगे” ऐसा निश्चय करके आपके और शशत्रुपक्षके योद्धाओंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था
உங்கள் படையினரும் எதிர்ப்படையினரும்—இருபுறத்தாரும்—மரணமே பின்வாங்குதலின் விலை எனத் தீர்மானித்து, “சாவின்பின் மட்டுமே போரிலிருந்து விலகுவோம்” என்று உறுதி கொண்டு, இரு தரப்புப் போர்வீரர்களிடையே மிகக் கொடிய, ரோமஞ்சம் எழச் செய்யும் போர் வெடித்தெழுந்தது.
Verse 33
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमन्युवधका संक्षेपसे वर्णनविषयक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில் உள்ள அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், அபிமன்யுவதத்தைச் சுருக்கமாக விவரிக்கும் முப்பத்துமூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 34
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि चक्रव्यूहनिर्माणे चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें चक्रव्यूहका निर्माणविषयक चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில் உள்ள அபிமன்யுவதப் பர்வத்தில், சக்ரவ்யூஹம் அமைத்தலை விவரிக்கும் முப்பத்துநான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
Leadership must assign a high-risk task to a capable but younger ally when the coalition lacks complete procedural knowledge (entry versus exit), raising questions about proportional risk, duty to protect, and necessity under strategic pressure.
Effective action in crisis requires frank recognition of constraints, clear delegation aligned with competence, and explicit support commitments—while acknowledging that specialized knowledge can be partial and must be operationalized with contingency planning.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—positioning the breach plan as a narrative and ethical pivot within Droṇa-parva’s escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.