Adhyaya 3
भीष्मपातने कर्णविलापः | Karṇa’s Lament upon Seeing Bhīṣma Fallen
Upa-parva: Bhīṣma-śayana (Episode of Bhīṣma on the Arrow-bed)
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma lies on a śara-talpa (arrow-bed), his immense vitality seemingly “dried” like an ocean under great winds. A sequence of similes elevates the event to cosmic scale: a mountain felled, a sun fallen from the sky, Indra’s unimaginable defeat by Vṛtra—each image indexing both the elder’s stature and the army’s shock. Karṇa descends from his chariot, eyes blurred with tears, offers respectful salutation, and identifies himself, requesting Bhīṣma to look upon him with auspicious, steady speech and gaze. He then interprets Bhīṣma’s fall as a crisis of moral order and a collapse of Kuru security, stating that no other protector equals Bhīṣma in counsel, treasury matters, formations, and weapon-policy. Karṇa forecasts that from this day the Pāṇḍavas, especially Arjuna (Gāṇḍīva) aided by Kṛṣṇa, will terrify armies like fire with wind, making the campaign’s strategic environment drastically more hazardous. The chapter ends with Karṇa preparing, under instruction, to confront Arjuna—accepting either victory or death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हैं—अमित-तेजस्वी भीष्म शर-शय्या पर पड़े हैं, मानो प्रलय-वायु से सोख लिया गया समुद्र; उनके पतन से कौरव-आशा का आधार डगमगा गया है। → भीष्म के अभाव में कौरव-पक्ष की ढाल टूटती दिखती है; संजय रूपकों की बाढ़ में अर्जुन की प्रचण्डता उभारते हैं—बाण-समूह यमुना-प्रवाह की तरह फैलते हैं, और अग्नि-वायु की संयुक्त गति की भाँति वन (सेना) को मार्ग-मार्ग से भस्म करते हैं। साथ ही यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि अर्जुन का सामना कौन कर सकता है। → संजय निर्णायक स्वर में कहते हैं—‘आपके सिवा दूसरा कौन राजा अर्जुन से युद्ध कर सकता है?’ गाण्डीव की टंकार और पांचजन्य की गर्जना से समस्त कौरव-सेनाओं में त्रास फैलने का चित्र चरम पर पहुँचता है; अर्जुन के बाण धार्तराष्ट्रों को चीरते हुए अग्नि-लपटों की तरह सब ओर फैलते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष भय और अनिवार्यता में टिकता है—कौरव-सेना अर्जुन की ध्वनि, वेग और प्रहार सहने में असमर्थ दिखती है; भीष्म-युग के अंत के बाद अब युद्ध का भार नए नेतृत्व और नए प्रतिरोध पर आ पड़ा है। → भीष्म के पतन के बाद कौरव-पक्ष में कौन-सा वीर/नेता अर्जुन के सम्मुख टिकेगा, और युद्ध की बागडोर किसके हाथ में जाएगी?
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! अमित तेजस्वी महात्मा भीष्म बाण-शय्यापर सो रहे थे। उस समय वे प्रलयकालीन महावायुसमूहसे सोख लिये गये समुद्रके समान जान पड़ते थे ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—மன்னா! அளவற்ற ஒளியுடைய மகாத்மா பீஷ்மர் அம்புகளின் படுக்கையில் கிடந்தார். அப்போது அவர், பிரளயக் காலத்தின் பெருங்காற்றுகள் கடலை உலரச் செய்ததுபோல், வற்றிய கடலெனத் தோன்றினார். பிதாமகர், குரு, மேலும் எல்லாக் க்ஷத்திரியர்களையும் முடிவுக்கு கொண்டுவர வல்ல மகாவில்லாளன் பீஷ்மரை சவ்யசாசி அர்ஜுனன் திவ்யாஸ்திரங்களால் வீழ்த்தியதைப் பார்த்ததும், உங்கள் புதல்வர்களின் வெற்றிநம்பிக்கை சிதைந்தது. தங்களின் நலத்திற்கான நம்பிக்கையும் விலகியது; அவர்களின் கவசங்கள் கிழிந்து சிதைந்தன. அளவிட முடியாத ஆழ்கடலில் அடியைத் தேடுவோர்போல் இருந்த கௌரவர்களுக்கு பீஷ்மர் தீவுபோன்ற அடைக்கலம்—ஆனால் பார்த்தன் அவரை அம்புகளின் படுக்கையில் குவியலாக்கினான்.
Verse 3
जयाशा तव पुत्राणां सम्भग्ना शर्म वर्म च । अपाराणामिव द्वीपमगाधे गाधमिच्छताम्
உங்கள் புதல்வர்களின் வெற்றிநம்பிக்கை சிதைந்தது; அதோடு அவர்களின் பாதுகாப்புணர்வும் கவசமும். கடக்க வழியின்றி அகவாழ் ஆழத்தில் அடித்தளத்தை நாடுவோர்க்கு பீஷ்மர் தீவுபோன்ற அடைக்கலம்—ஆனால் பார்த்தன் அவரையும் வீழ்த்தினான்.
Verse 4
स्रोतसा यामुनेनेव शरौघेण परिप्लुतम् । महेन्द्रेणेव मैनाकमसहां भुवि पातितम्
அது அம்புகளின் பெருக்கால் மூழ்கியது; யமுனையின் ஓட்டம் பெருகிப் பாய்வதுபோல். அதை நோக்கினால், மகேந்திரன் (இந்திரன்) தாங்க முடியாத மைநாக மலைையைப் பூமியில் வீழ்த்தியதுபோல் தோன்றியது.
Verse 5
नभश्च्युतमिवादित्यं पतितं धरणीतले । शतक्रतुमिवाचिन्त्यं पुरा वृत्रेण निर्जितम्
அவர் வானத்திலிருந்து விழுந்து பூமியில் கிடக்கும் சூரியனைப் போலவும், முற்காலத்தில் வ்ருத்ரனால் வெல்லப்பட்ட அசிந்த்ய சதக்ரது தேவராஜ இந்திரனைப் போலவும் தோன்றினார்—மகத்துவம் தாழ்ந்த காட்சி போரின் அழிவில் மனத்தை அதிரச் செய்தது।
Verse 6
मोहन सर्वसैन्यस्य युधि भीष्मस्य पातनम् । ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
போரில் பீஷ்மரின் வீழ்ச்சி முழு படையையும் மயக்கத்தில் ஆழ்த்தியது; அவர் எல்லாப் படைகளின் சிகரம், எல்லா வில்லாளர்களின் லக்ஷ்மி (மகிமைச் சின்னம்) போன்றவர்—அவரின் வீழ்ச்சி தந்திரத் திருப்பமல்ல; போரின் நெறி-மன ஒழுங்கில் ஏற்பட்ட பிளவு.
Verse 7
धनंजयशरैरव्याप्तं पितरं ते महाव्रतम् । तं॑ वीरशयने वीरं शयान पुरुषर्षभम्
உன் தந்தை, மகாவிரதம் காத்தவர், தனஞ்சயனின் அம்புகளால் சூழப்பட்டிருந்தும் தளரவில்லை; அந்த வீரன்—மனிதர்களில் சிறந்தவன்—வீரசய்யையில் படுத்து, வீரனுக்கே உரிய அமைதியுடன் துயின்றான்.
Verse 8
भीष्ममाधिरथिरद्दृष्टवा भरतानां महाद्युति: । अवतीर्य रथादार्तों बाष्पव्याकुलिताक्षरम्
பீஷ்மரைப் பார்த்ததும், அதிரதியின் மகன் மகாத்யுதி கர்ணன் மிகுந்த துயரத்தில் தேரிலிருந்து இறங்கினான்; கண்ணீரால் அவன் சொற்கள் தடுமாறின. புண்ணியமும் க்ஷேமமும் தரும் குரலில், நலமளிக்கும் பார்வையுடன் நோக்கி அவன் கூறினான்—“ஓ பாரதா, உமக்கு நலம் உண்டாக. நான் கர்ணன். உமது தூயவும் மங்களமுமான மொழியால் எனக்கு ஏதாவது சொல்லுங்கள்; நலமளிக்கும் பார்வையால் என்னை நோக்குங்கள்.”
Verse 9
अभिवाद्याज्जलिं बद्ध्वा वन्दमानो5भ्यभाषत | उस युद्धस्थलमें भीष्मका गिराया जाना समस्त सैनिकोंको मोहमें डालनेवाला था। आपके ज्येष्ठ पिता महान व्रतधारी भीष्म समस्त सैनिकोंमें श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धनुर्धरोंके शिरोमणि थे। वे अर्जुनके बाणोंसे व्याप्त होकर वीरशय्यापर सो रहे थे। उन भरतवंशी वीर पुरुषप्रवर भीष्मको उस अवस्थामें देखकर अधिरथपुत्र महातेजस्वी कर्ण अत्यन्त आर्त होकर रथसे उतर पड़ा और अंजलि बाँध अभिवादनपूर्वक प्रणाम करके आँसूसे गदगद वाणीमें इस प्रकार बोला-- || ६--८ $ || कर्णोडहमस्मि भद्रें ते वद मामभि भारत
வணங்கி, அஞ்சலி கூப்பி, வணக்கத்துடன் அவன் கூறினான்—“நான் கர்ணன்; உமக்கு நலம் உண்டாக. ஓ பாரதா, எனக்கு ஏதாவது சொல்லுங்கள்.”
Verse 10
00/वी00५ (0. न नूनं सुकृतस्येह फलं कश्चित् समश्लुते
சஞ்சயன் கூறினான்—உண்மையாகவே இவ்வுலகில் நற்கருமத்தின் பலனை யாரும் முழுமையாக அனுபவிப்பதில்லை.
Verse 11
कोशसंचयने मन्त्रे व्यूहे प्रहरणेषु च
செல்வச் சேமிப்பு, ஆலோசனை, படைஅணிவகுப்பு அமைத்தல், ஆயுதப் பயன்பாடு—இவற்றிலெல்லாம் (அவன் தலைசிறந்தவன்).
Verse 12
नाहमन्यं प्रपश्यामि कुरूणां कुरुपुड्रव । बुद्धया विशुद्धया युक्तो यः कुरूंस्तारयेद् भयात्
ஓ குருசிறந்தவனே! குருக்களிடையே, முற்றிலும் தூய தீர்ப்பாற்றல் கொண்டவனாய் இருந்து, குருக்களை இப்பயத்திலிருந்து கடத்தி விடுவிக்கக் கூடிய வேறு ஒருவரையும் நான் காணவில்லை.
Verse 13
योधांस्तु बहुधा हत्वा पितृलोकं॑ गमिष्यति । 'कुरुश्रेष्ठ। कोश-संग्रह
பல வீரர்களை வீழ்த்திய பின், இறுதியில் அவன் பித்ருலோகத்தை அடைவான்.
Verse 14
पाण्डवा भरतगश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरुक्षयम् । “भरतश्रेष्ठ) आजसे क्रोधमें भरे हुए पाण्डव उसी प्रकार कौरवोंका विनाश करेंगे, जैसे व्याप्र हिरनोंका ।। अद्य गाण्डीवघोषस्य वीर्यज्ञा: सव्यसाचिन:
ஓ பரதசிறந்தவனே! இன்று முதல் கோபம் நிறைந்த பாண்டவர்கள் கௌரவர்களின் அழிவை நிகழ்த்துவார்கள்; புலிகள் மிருகங்களை அழிப்பதுபோல்.
Verse 15
कुरव: संत्रसिष्यन्ति वज़्पाणेरिवासुरा: । “आज गाण्डीवकी टंकार करनेवाले सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जाननेवाले कौरव उनसे उसी प्रकार डरेंगे, जैसे वज्रधारी इन्द्रसे असुर भयभीत होते हैं ।।
சஞ்சயன் கூறினான்—வஜ்ரத்தைத் தாங்கிய இந்திரன் முன் அசுரர்கள் நடுங்குவது போல குருக்கள் நடுங்குவார்கள். இன்று காந்தீவத்திலிருந்து விடப்பட்ட அம்புகளின் கர்ஜனை வஜ்ரநாதம் போல் முழங்கி, சவ்யசாசி அர்ஜுனனின் பராக்கிரமத்தை அறிவித்து எதிரிகளின் உள்ளங்களில் அச்சத்தைப் பரப்பும்.
Verse 16
समिद्धो5ग्निर्यथा वीर महाज्वालो द्रुमान् दहेत्
வீரனே! நன்கு எரியும், பெருஞ்சுடருடன் கூடிய தீ மரங்களைச் சுட்டெரிப்பது போல, அந்த வீரனின் கோபமும் வலிமையும் எதிரே நின்ற அனைவரையும் எரித்தழிக்கத் தயாராகத் தோன்றின.
Verse 17
येन येन प्रसरतो वाय्वग्नी सहितौ वने
காட்டில் காற்றும் தீயும் சேர்ந்து எங்கு எங்கு பரவுகின்றனவோ, அங்கு அங்கு அழிவின் வேகம் அடக்க முடியாததாகிறது.
Verse 18
तेन तेन प्रदहतो भूरिगुल्मतृणद्रुमान् “वायु और अग्निदेव--ये दोनों एक साथ वनमें जिस-जिस मार्गसे फैलते हैं, उसी- उसीके द्वारा बहुत-से तृण, वृक्ष और लताओंको भस्म करते जाते हैं ।।
அவர்கள் எவ்வெவ்வழியாகப் பரவுகிறார்களோ, அவ்வவ்வழியிலேயே பல புதர்கள், புல்கள், மரங்களைச் சுட்டெரிக்கிறார்கள். காற்றால் மேலும் ஊதப்பட்ட தீ எப்படியோ, அப்படியே பார்த்தன் (அர்ஜுனன்)—இதில் ஐயமில்லை.
Verse 19
यथा वायुर्नरव्यात्र तथा कृष्णो न संशय: । 'पुरुषसिंह! जैसी प्रज्वलित अग्नि होती है, वैसे ही कुन्तीकुमार अर्जुन हैं--इसमें संशय नहीं है और जैसी वायु होती है, वैसे ही श्रीकृष्ण हैं, इसमें भी संशय नहीं है ।।
நரப்புலியே! எரியும் தீ எப்படியோ அப்படியே பார்த்தன் (அர்ஜுனன்)—இதில் ஐயமில்லை; காற்று எப்படியோ அப்படியே ஸ்ரீகிருஷ்ணன்—இதிலும் ஐயமில்லை. பாஞ்சஜன்யத்தின் முழக்கம், காந்தீவத்தின் ஒலி எழும்ப…
Verse 20
कपिथ्वजस्योत्यततो रथस्यामित्रकर्षिण:
சஞ்சயன் கூறினான்—கபித்வஜம் தாங்கிய, பகைவரை அடக்கும் வீரனின் தேரு பேர்வேகத்துடன் பாய்ந்து முன்னே சென்றது…
Verse 21
को हार्जुनं योधयितु त्वदन्य: पार्थिवो5हति
சஞ்சயன் கூறினான்—உம்மைத் தவிர எந்த அரசன் அர்ஜுனனுடன் போரிடத் தகுதியுடையவன்? ஞானிகள் அவனது தெய்வீகச் செயல்களைப் புகழ்கின்றனர். அவன் அசுரர், தைத்யர் போன்ற மனிதரல்லாதவர்களுடனும் போர் செய்தவன்; மூன்று கண்களையுடைய மகாத்மா பகவான் சங்கரனுடனும் போரிட்டு, அவரிடமிருந்து உயர்ந்த வரத்தைப் பெற்றவன்—அது புலனடக்கம் இல்லாதோர்க்கு மிக அரிது. முன்பு உம்மாலும் வெல்ல முடியாத அவனை இன்று போரில் வேறு யார் வெல்ல முடியும்?
Verse 22
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । अमानुषैश्च संग्रामस्त्रयम्बकेण महात्मना
சஞ்சயன் கூறினான்—ஞானிகள் தெய்வீகமெனப் பேசும் செயல்களை உடையவன்; மனிதரல்லாதவர்களுடனும் போர் செய்தவன்; திரயம்பக மகாத்மா (சிவன்) உடனும் போரிட்டவன்—அந்த பார்த்த அர்ஜுனனுடன் உம்மைத் தவிர வேறு எந்த அரசன் போரிட முடியும்?
Verse 23
तस्माच्चैव वर प्राप्तो दुष्प्रपमकृतात्मभि: । को<न्य: शक्तो रणे जेतुं पूर्व यो न जितस्त्वया
சஞ்சயன் கூறினான்—அதனால் அவன் அந்த வரத்தைப் பெற்றான்; அது தன்னடக்கம் இல்லாதோர்க்கு அரிது. முன்பு உம்மாலும் வெல்ல முடியாத அவனைப் போரில் வேறு யார் வெல்ல வல்லார்?
Verse 24
जितो येन रणे रामो भवता वीर्यशालिना । क्षत्रियान्तकरो घोरो देवदानवदर्पहा
சஞ்சயன் கூறினான்—வீரத்தால் ஒளிரும் உம்மாலே போரில் ராமன் (பரசுராமன்) கூட வெல்லப்பட்டான்—அவன் பயங்கர க்ஷத்திரியாந்தகன், தேவர்-தானவர் அகந்தையை நசுக்கும் வீரன்.
Verse 25
तमद्याहं पाण्डवं युद्धशौण्ड- ममृष्यमाणो भवता चानुशिष्ट: । आशीदविपष॑ दृष्टिहरं सुघोरं शूरं शक्ष्याम्यस्त्रबलान्निहन्तुम्
சஞ்சயன் கூறினான்— இன்று உங்கள் ஆணை இருந்தால், நான் அமர்ஷத்தால் எரிந்து, உங்கள் கட்டளைக்கிணங்க, போரில் தேர்ந்த பாண்டவ வீரன்—பார்வையைப் பறிக்கும் மிகக் கொடிய விஷப்பாம்பைப் போன்ற—அர்ஜுனனை என் ஆயுதவலத்தால் வீழ்த்த இயலும்।
Verse 103
यत्र धर्मपरो वृद्धः शेते भुवि भवानिह । “निश्चय ही इस लोकमें कोई भी अपने पुण्यकर्मोंका फल यहाँ नहीं भोगता है; क्योंकि आप वृद्धावस्थातक सदा धर्ममें ही तत्पर रहे हैं
சஞ்சயன் கூறினான்— இங்கே தர்மத்தில் நிலைத்த முதியவரான நீர் வெறும் மண்ணிலே படுத்திருக்கிறீர். உண்மையில் இந்த உலகில் யாரும் தம் புண்ணியச் செயல்களின் பலனை இங்கேயே அனுபவிப்பதில்லை; ஏனெனில் முதுமை வரை தர்மத்தில் உறுதியாக இருந்தவரும் இந்நிலையில் தரையில் கிடக்கிறார்।
Verse 153
त्रासयिष्यति बाणानां कुरूनन्यांश्व पार्थिवान् । “आज गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंका वज्रपातके समान शब्द कौरवों तथा अन्य राजाओंको भयभीत कर देगा
சஞ்சயன் கூறினான்— இன்று காண்டீவத்திலிருந்து புறப்படும் அம்புகளின் இடியொலி போன்ற முழக்கம் குருக்களையும் மற்ற அரசர்களையும் அச்சுறுத்தும்।
Verse 166
धार्तराष्ट्रान् प्रथक्ष्यन्ति तथा बाणा: किरीटिन: । “वीर! जैसे बड़ी-बड़ी लपटोंसे युक्त प्रज्वलित हुई आग वृक्षोंको जलाकर भस्म कर देती है
சஞ்சயன் கூறினான்— வீரனே! பெரிய பெரிய நாவுகளாய் எழும் தீ மரங்களை எரித்து சாம்பலாக்குவது போல, கிரீடம் தரித்த அர்ஜுனனின் அம்புகள் துருதராஷ்டிரரின் புதல்வர்களையும் அவர்களின் படையையும் சுட்டெரித்து அழிக்கும்।
Verse 193
श्र॒ुत्वा सर्वाणि सैन्यानि त्रासं यास्यन्ति भारत | “भारत! बजते हुए पांचजन्य और टंकारते हुए गाण्डीव धनुषकी भयंकर ध्वनि सुनकर आज सारी कौरव सेनाएँ भयभीत हो उठेंगी
சஞ்சயன் கூறினான்— பாரதா! அந்தக் கொடிய ஒலியைக் கேட்டவுடன் இன்று எல்லாப் படைகளும் அச்சத்தில் ஆழும்।
Verse 206
शब्दं सोढुं न शक्ष्यन्ति त्वामृते वीर पार्थिवा: | “वीर! शत्रुसूदन कपिध्वज अर्जुनके उड़ते हुए रथकी घरघराहटको आपके सिवा दूसरे राजा नहीं सह सकेंगे
சஞ்சயன் கூறினான்—வீரனே! உன்னைத் தவிர மற்ற அரசர்கள் அந்த ஒலியைத் தாங்க இயலார்।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between rightful reliance on a dharmic elder as institutional protector and the reality that war exposes even the most revered to vulnerability; leaders must act despite grief, uncertainty, and the destabilization of moral-psychological order.
It underscores that strategic capacity is inseparable from counsel, legitimacy, and morale: when a central ethical authority collapses, disciplined speech, ritual respect, and clear-eyed assessment must replace denial and impulsive escalation.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-layer functions through Sañjaya’s evaluative reportage and Karṇa’s prognostic reasoning, positioning the episode as a structural marker for the war’s ethical and strategic deterioration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.