Adhyaya 25

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल पज्चविशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सैनिकोंके द्वन्द-युद्ध संजय उवाच महद्‌ भैरवमासीज्न: संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्टवा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदै:

சஞ்சயன் கூறினான்—மன்னரே! பாண்டவர் படை திரும்பியபோது மிகப் பயங்கர நிலை ஏற்பட்டது. மேகங்கள் சூரியனை மறைப்பதுபோல், அவர்களின் அம்புமழையால் துரோணர் மூடப்பட்டார். அதைக் கண்டு நாங்கள் அவருடன் கடும் போரில் இறங்கினோம்.

Verse 2

तैश्वोद्धूतं रजस्तीव्रमवर्चक्रे चमूं तव । ततो हतममंसस्‍्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते

அவர்களால் எழுப்பப்பட்ட கடும் தூசி உமது முழுப் படையையும் மூடியது. அப்போது எங்கள் பார்வை வழி மறைந்தது; துரோணர் கொல்லப்பட்டார் என நாங்கள் எண்ணினோம்.

Verse 3

तांस्तु शूरान्‌ महेष्वासान्‌ क्रूरं कर्म चिकीर्षत: । दृष्टवा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्यं समचूचुदत्‌

அந்த மகாதனுர்தர வீரர்கள் கொடுஞ்செயல் செய்யத் துடிப்பதைப் பார்த்த துரியோதனன் உடனே தன் படையைத் தூண்டினான் (ஆணையிட்டான்).

Verse 4

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपा: । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्‌,“नरेश्वरो! तुम सब लोग अपनी शक्ति, उत्साह और बलके अनुसार यथोचित उपायद्वारा पाण्डवोंकी सेनाको रोको”

சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ அரசர்களே! ஒவ்வொருவரும் தம் தம் வலன், உற்சாகம், வீரத்திற்கேற்ப, ஏற்ற வழிகளால் பாண்டவர்களின் சேனையைத் தடுத்து நிறுத்துங்கள்.

Verse 5

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्‌ सुतस्तव । आराद्‌ दृष्टवा किरन्‌ बाणैर्जिघ्क्षुस्तस्य जीवितम्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது உன் மகன் துர்மர்ஷணன், அருகில் இருந்த பீமனைப் பார்த்து, அவன் உயிரைப் பறிக்க எண்ணி, அம்புமழை பொழிந்தபடி அவனை நோக்கி முன்னேறினான்.

Verse 6

त॑ं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमो5तुदद्‌ बाणैस्तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் கோபம் கொண்டு மரணமே போல, அவன் அம்புகளால் பீமனை மூடினான். பீமனும் தன் அம்புகளால் அவனை கடுமையாகத் தாக்கினான். அப்போது இருவருக்கும் இடையில் பெரும் பயங்கரப் போர் எழுந்தது.

Verse 7

त ईश्वरसमादिष्टा: प्राज्ञा: शूरा: प्रहारिण: । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन्‌ परान्‌ युधि

சஞ்சயன் கூறினான்—தம் தலைவன் துரியோதனனின் ஆணை பெற்ற அந்த அறிவுடைய, வீரமிக்க, தாக்குதலில் திறமை பெற்றோர், அரசாட்சியையும் மரணப் பயத்தையும் துறந்து, போரில் பகைவரை எதிர்த்து நிலைத்தனர்.

Verse 8

कृतवर्मा शिने: पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ மக்கள்தலைவனே! துரோணரை கைப்பற்ற எண்ணி முன்னே வந்த, போரில் ஒளிரும் வீரன்—சினியின் பேரன் சாத்தியகியை—கிருதவர்மன் தடுத்து நிறுத்தினான்.

Verse 9

त॑ शैनेय: शख्रातै: क्रुद्ध: क़ुद्धमवारयत्‌ । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

அப்போது அம்புகளின் மழையால் சினமுற்ற ஷைனேயன், சினத்தில் பாய்ந்து வந்த பகைவனைத் தடுத்தான். க்ருதவர்மாவும் போர்மதத்தில் ஷைனேயனை எதிர்த்தான்—மதம் கொண்ட யானை மற்றொரு மதம் கொண்ட யானையை எதிர்கொள்வதுபோல்.

Verse 10

तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने कुपित हुए कृतवर्माको अपने बाणसमूहोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोका और कृतवर्माने सात्यकिको। ठीक उसी तरह, जैसे एक मतवाला हाथी दूसरे मतवाले गजराजको रोक देता है ।।

அப்போது கோபத்தில் நிறைந்த சாத்தியகி அம்புக் குழுக்களின் மழையால் க்ருதவர்மாவின் முன்னேற்றத்தைத் தடுத்தான்; க்ருதவர்மாவும் சாத்தியகியை அதேபோல் தடுத்தான்—மதம் கொண்ட யானை மற்றொரு மதம் கொண்ட கஜராஜனைத் தடுத்து நிறுத்துவது போல. இதற்கிடையில், பயங்கர வில்லைக் கொண்ட சிந்து அரசன் ஜயத்ரதன், கூரிய அம்புகளால் முயன்று, த்ரோணரிடம் நோக்கி முன்னேறிய மகாவில்லாளன் க்ஷத்ரவர்மாவைத் தடுத்தான்.

Verse 11

क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभि: क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्‌

அப்போது சினமுற்ற க்ஷத்ரவர்மா சிந்து அரசன் ஜயத்ரதனின் கொடியையும் வில்லையும் வெட்டி வீழ்த்தி, பத்து நாராச அம்புகளால் அவனின் எல்லா மర్మப் புள்ளிகளிலும் தாக்கினான்.

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय सैन्धव: कृतहस्तवत्‌ । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसै: शरै:

பின்னர் சைந்தவன் மற்றொரு வில்லை எடுத்துக் கொண்டு, கைதேர்ந்த வில்லாளன் போல, போர்க்களத்தில் முழுவதும் இரும்பால் செய்யப்பட்ட அம்புகளால் க்ஷத்ரவர்மாவைத் துளைத்தான்.

Verse 13

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्‌ | सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्‌

பாண்டவர்களின் நலனுக்காக முயன்ற மகாரதன் யுயுத்ஸுவை, பாரத குல வீரன் சுபாஹு முயன்று தடுத்து, த்ரோணரிடம் செல்ல விடாமல் நிறுத்தினான்.

Verse 14

पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके हितके लिये प्रयत्न करनेवाले भरतवंशी महारथी शूरवीर युयुत्सुको सुबाहुने प्रयत्नपूर्वक द्रोणाचार्यकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

சஞ்சயன் கூறினான்— பாண்டுநந்தன யுதிஷ்டிரனின் நலனுக்காக முயன்ற பாரதகுல மகாரதன் வீரன் யுயுத்ஸு, துரோணாசாரியரிடம் நோக்கி முன்னேறிய சுபாஹுவை கவனத்துடன் தடுத்தான். இரும்புக் கோல்போல் வலிமைமிக்க சுபாஹு வில்லும் அம்புகளும் எய்தபோது, யுயுத்ஸு வெள்ளை-மஞ்சள் நிறமுடைய இரண்டு கூர்மையான க்ஷுர அம்புகளால் அவன் இரு கரங்களையும் வெட்டி வீழ்த்தினான்.

Verse 15

तब युयुत्सुने प्रहार करते हुए सुबाहुकी परिघके समान मोटी एवं धनुष-बाणोंसे युक्त दोनों भुजाओंको अपने तीखे और पानीदार दो छूरोंद्वारा काट गिराया ।।

பின்னர் தாக்குதலுடன் யுயுத்ஸு, இரும்புக் கோல்போல் தடிமனாகவும் வில்-அம்புகளுடன் கூடியவையாகவும் இருந்த சுபாஹுவின் இரு கரங்களையும் தன் கூர்மையான இரண்டு க்ஷுர அம்புகளால் வெட்டி வீழ்த்தினான். அதன் பின், தர்மநெறியுடைய பாண்டவரில் முதன்மையான அரசன் யுதிஷ்டிரனை மத்ரராஜன் சல்யன், கொந்தளிக்கும் கடலைக் கரைத் தடுத்து நிறுத்துவது போலத் தடுத்தான்.

Verse 16

तं धर्मराजो बहुभिम्मर्मभिद्धिरवाकिरत्‌ । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वानदद्‌ भूशम्‌

தர்மராஜன் யுதிஷ்டிரன் சல்யன் மீது பல மర్మங்களைத் துளைக்கும் அம்புகளை மழையெனப் பொழிந்தான். அப்போது மத்ரநாதன் சல்யனும் அறுபத்து நான்கு அம்புகளால் யுதிஷ்டிரனைத் துளைத்து, பெருஞ்சத்தமாக கர்ஜித்தான்.

Verse 17

तस्य नानदत: केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम्‌ । क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:

கர்ஜித்துக் கொண்டிருந்த சல்யனின் கொடியையும் வில்லையும் பாண்டவரில் மூத்தவன் யுதிஷ்டிரன் இரண்டு க்ஷுர அம்புகளால் வெட்டி வீழ்த்தினான். இதைக் கண்ட அனைவரும் மகிழ்ச்சியால் பெருஞ்சத்தமாக ஆரவாரம் செய்தனர்.

Verse 18

तथैव राजा बाह्लीको राजान द्रुपदं शरै: । आद्रवन्तं सहानीक: सहानीकं न्‍्यवारयत्‌,इसी प्रकार अपनी सेनासहित राजा बाह्लीकने सैनिकोंके साथ धावा करते हुए राजा द्रपदको अपने बाणोंद्वारा रोक दिया

அதேபோல், தன் படைப்பிரிவுடன் முன்னேறிய அரசன் பாஹ்லீகன், படைகளுடன் பாய்ந்து வந்த அரசன் துருபதனை அம்புகளால் தடுத்து நிறுத்தினான்.

Verse 19

तद्‌ युद्धमभवद्‌ घोरं वृद्धयो: सहसेनयो: । यथा महायूथपयोर्दििपयो: सम्प्रभिन्नयो:

சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது அந்த இரு முதிய தலைவர்கள் தத்தம் படைகளுடன் சேர்ந்து மிகக் கொடிய போர் செய்தனர்; பெரும் கூட்டங்களை நடத்தும் மத்தமுற்ற இரு மகா யானைத் தலைவர்கள் மோதுவது போல.

Verse 20

जैसे मदकी धारा बहानेवाले दो विशाल गजयूथपतियोंमें लड़ाई होती है, उसी प्रकार सेनासहित उन दोनों वृद्ध नरेशोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அவந்தியின் விந்தனும் அனுவிந்தனும் மச்சியராஜன் விராடனை நோக்கி பாய்ந்தனர். படைகளும் அணிவகுப்புகளும் உடன், முன்னொரு காலத்தில் இந்திரனும் அக்னியும் பலியைத் தாக்கியது போல அவனைத் தாக்கினர்.

Verse 21

अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अपनी सेनाओंको साथ लेकर विशाल वाहिनीसहित मत्स्यराज विराटपर उसी प्रकार धावा किया, जैसे पूर्वकालमें अग्नि और इन्द्रने राजा बलिपर आक्रमण किया था ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அவந்தியின் அரசகுமாரர்கள் விந்தனும் அனுவிந்தனும் தங்கள் படைகளையும் பெரும் சேனையையும் திரட்டி, முன்னொரு காலத்தில் அக்னியும் இந்திரனும் அரசன் பலியைத் தாக்கியது போல, மச்சியராஜன் விராடனைத் தாக்கிப் பாய்ந்தனர். அப்போது மச்சிய வீரர்களும் கேகய வீரர்களும் தேவர்–அசுரப் போரை ஒத்த கொடிய கலவரப் போரில் மோதினர்; அப்போரில் குதிரைகள், ரதங்கள், யானைகள் அஞ்சாது ஒன்றோடொன்று போரிட்டன.

Verse 22

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापति: । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—நகுல குலத்தவன் சதானீகன் அம்புகளின் வலைபோல் பொழிந்து முன்னேறிக் கொண்டிருந்தான்; அப்போது சபாபதி பூதகர்மன் அவனைத் தடுத்து, துரோணரிடம் செல்ல விடவில்லை.

Verse 23

नकुलका पुत्र शतानीक बाण-समूहोंकी वर्षा करता हुआ द्रोणाचार्यकी ओर बढ़ रहा था। उस समय भूतकर्मा सभापतिने उसे द्रोणकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—பின்னர் நகுலன் மகன், நன்றாக கூர்மையாக்கப்பட்ட மூன்று பல்ல அம்புகளால் போர்க்களத்தில் பூதகர்மனின் இரு கரங்களையும் தலைையும் துண்டித்தான்.

Verse 24

सुतसोम॑ तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौधिणम्‌ । द्रोणायाभिमुखं वीर॑ विविंशतिरवारयत्‌,पराक्रमी वीर सुतसोम बाण-समूहोंकी बौछार करता हुआ द्रोणाचार्यके सम्मुख आ रहा था। उसे विविंशतिने रोक दिया

சஞ்சயன் கூறினான்—வீரமும் வல்லமையும் கொண்ட சுதசோமன் அம்புகளின் மழையைப் பொழிந்தபடி துரோணரின் முன் நேராக முன்னேறினான்; அப்போது வீரன் விவிம்ஶதி அவனைத் தடுத்து நிறுத்தினான்।

Verse 25

सुतसोमस्तु संक्रुद्ध: स्वपितृव्यमजिद्दागै: । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशित:

சஞ்சயன் கூறினான்—சுதசோமன் கடும் கோபத்தால் கொதித்தான். நேராகப் பாயும் அம்புகளால் தன் தந்தையின் சகோதரன் விவிம்ஶதியைத் துளைத்தான்; கவசம் அணிந்து உறுதியுடன், உண்மையான வீரனைப் போலப் போரிலிருந்து பின்னடையவில்லை।

Verse 26

अथ भीमरथ: शाल्वमाशुगैरायसै: शितै: । षड्भि: साश्चव॒नियन्तारमनयद्‌ यमसादनम्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது பீமரதன் ஆறு வேகமான, இரும்பால் ஆன, கூர்மையான அம்புகளால் சால்வனை—குதிரைகளின் கட்டுப்பாட்டாளனான தேரோட்டியுடன் சேர்த்து—வீழ்த்தி யமலோகத்துக்கு அனுப்பினான்।

Verse 27

तदनन्तर भीमरथने छः: तीखे लोहमय शीघ्रगामी बाणोंद्वारा सारथिसहित शाल्वको यमलोक पहुँचा दिया ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அதன்பின் பீமரதன் ஆறு கூர்மையான, இரும்பால் ஆன, வேகமாகப் பாயும் அம்புகளால் தேரோட்டியுடன் சேர்த்து சால்வகனை யமலோகத்துக்கு அனுப்பினான். மேலும், மன்னரே, மயில் நிறம் போன்ற குதிரைகளில் முன்னே வந்த உங்கள் பேரன் ஸ்ருதகர்மாவை, சித்ரசேனனின் மகன் சைத்ரசேனி தடுத்து நிறுத்தினான்।

Verse 28

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षो परस्परवधैषिणौ । पितृणामर्थसिद्धयर्थ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्‌,आपके दोनों दुर्जय पौत्र एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर अपने पितृगणोंका मनोरथ सिद्ध करनेके लिये अच्छी तरह युद्ध करने लगे

சஞ்சயன் கூறினான்—அடக்க இயலாத உங்கள் இரு பேரன்களும், ஒருவரை ஒருவர் கொல்ல விரும்பி, தங்கள் தந்தையரின் நோக்கத்தை நிறைவேற்றுவதற்காக மிகக் கடுமையான, சிறந்த போரில் ஈடுபட்டனர்।

Verse 29

तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्टवा प्रतिविन्ध्यं महाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्‌ मार्गणै: समवारयत्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—மாபெரும் போரில் முன்னணியில் உறுதியாக நின்ற பிரதிவிந்த்யனைப் பார்த்து, தந்தையின் மானத்தை நிலைநாட்டும் நோக்கில் துரோணபுத்திரன் அஸ்வத்தாமன் அம்புமழையால் அவனைத் தடுத்தான்।

Verse 30

त॑ क्रुद्धें प्रतिविव्याथ प्रतिविन्ध्य: शितै: शरै: । सिंहलाड्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्‌

தந்தையின் பொருட்டு நிலைத்திருந்த, கொடியில் சிங்கவால் குறியுடைய கோபம் கொண்ட அஸ்வத்தாமனை பிரதிவிந்த்யன் கூரிய அம்புகளால் துளைத்தான்।

Verse 31

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्‌,नरश्रेष्ठ! तब द्रोणपुत्र भी द्रौपदीकुमार प्रतिविन्ध्यपर बाणोंकी वर्षा करने लगा, मानो किसान बीज बोनेके समयपर खेतमें बीज डाल रहा हो

சஞ்சயன் கூறினான்—மனுஷர்களில் சிறந்தவனே! விதைப்புக் காலத்தில் விவசாயி விதைகளைச் சிதறடிப்பதுபோல், துரோணபுத்திரன் த்ரௌபதேயன் பிரதிவிந்த்யன் மீது அம்புமழையைப் பொழிந்தான்।

Verse 32

आर्जुनिं श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम्‌ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्‌

த்ரௌபதேயனும் மகாரதனுமான அர்ஜுனபுத்திரன் ஸ்ருதகீர்த்தி துரோணரை நோக்கி முன்னேறிக் கொண்டிருந்தபோது, துஃசாசனன் மகன் அவனைத் தடுத்தான்।

Verse 33

तदनन्तर अर्जुनपुत्र द्रौपदीकुमार महारथी श्रुतकीर्तिको द्रोणाचार्यके सामने जाते देख दुःशासनके पुत्रने रोका ।।

அப்போது க்ருஷ்ணனை ஒத்த வீரத்தையுடைய கார்ஷ்ணி (ஸ்ருதகீர்த்தி) மூன்று மிகக் கூரிய பல்லங்களால் அவனது வில், கொடி, தேரோட்டியை வெட்டி வீழ்த்தி, துரோணரின் அருகே சென்றடைந்தான்।

Verse 34

यस्तु शूरतमो राजन्नुभयो: सेनयोर्मत: । त॑ पटच्चरहन्तारं लक्ष्मण: समवारयत्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! இரு படைகளிலும் மிகச் சிறந்த வீரன் எனக் கருதப்பட்ட அந்தப் படச்சர-வதகரை துரியோதனன் மகன் லக்ஷ்மணன் எதிர்த்து நின்று தடுத்தான்.

Verse 35

राजन! जो दोनों सेनाओंमें सबसे अधिक शूरवीर माना जाता था, डाकू और लुटेरोंको मारनेवाले उस समुद्री प्रान्तोंके अधिपतिको दुर्योधनपुत्र लक्ष्मणने रोका ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! இரு படைகளிலும் முதன்மை வீரன் எனப் புகழப்பட்ட, கொள்ளையர்களையும் வழிப்பறியாளர்களையும் அழித்த கடற்கரைப் பகுதிகளின் அதிபதியை துரியோதனன் மகன் லக்ஷ்மணன் தடுத்தான். பின்னர், ஓ பாரதா, அவன் லக்ஷ்மணனின் வில்லையும் கொடிச்சின்னத்தையும் வெட்டி வீழ்த்தி, லக்ஷ்மணன் மீது அம்புகளின் வலைகளைப் பொழிந்தான்; அப்படிச் செய்து போர்க்களத்தில் மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்கினான்.

Verse 36

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम्‌ । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा

சஞ்சயன் கூறினான்—மிகுந்த அறிவுடைய விகர்ணன், தானும் இளைய வீரன்; போரில் முன்னே வரும் யாஜ்ஞசேனியின் மகன் சிகண்டியைத் தடுக்க முனைந்தான்.

Verse 37

परम बुद्धिमान्‌ नवयुवक विकर्णने युवावस्थासे सम्पन्न ट्रपदकुमार शिखण्डीको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அப்போது யாஜ்ஞசேனி (சிகண்டி) அம்புகளின் வலையால் விகர்ணனை மூடினான். அந்த அம்புவலையை உதறி சிதறடித்து, உமது வலிமைமிக்க மகன் போரில் மிகுந்த ஒளியுடன் விளங்கினான்.

Verse 38

अड्ढदो$भिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्‌,अंगदने वीर उत्तमौजाको अपने और द्रोणाचार्यके सामने आते देख युद्धस्थलमें अपने बाणसमुदायकी वर्षासे रोक दिया

சஞ்சயன் கூறினான்—போர்க்களத்தில் வீரன் உத்தமௌஜன், அட்டதோ தன் முன்பாகவும் துரோணாசாரியரின் நோக்காகவும் நேராக முன்னேறுவதைப் பார்த்து, அடர்ந்த அம்புவெள்ளத்தால் அவனது முன்னேற்றத்தைத் தடுத்தான்.

Verse 39

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयो: पुरुषसिंहयो: । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्ष प्रीतिवर्धन:,उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया। वह संग्राम समस्त सैनिकोंकी तथा उन दोनोंकी भी प्रसन्नताको बढ़ा रहा था

Sañjaya said: A fierce and tumultuous clash erupted between those two lion-like heroes. That battle heightened the ardor and exhilaration of all the soldiers—and of the two champions themselves—revealing how, in the heat of war, prowess and the taste for victory can swell even as destruction spreads.

Verse 40

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्‌,महाधनुर्धर बलवान्‌ दुर्मुखने द्रोणाचार्यके सामने जाते हुए वीर पुरुजित॒को वत्सदन्तोंके प्रहारद्वारा रोक दिया

Sañjaya said: The mighty archer Durmukha, a powerful warrior, checked the hero Purujit as he advanced straight toward Droṇa, stopping him with blows from his weapon called Vatsadanta. The scene underscores how, in the press of battle, loyalty to one’s commander and the duty to obstruct an onrushing foe become decisive acts—yet they also tighten the tragic web of violence that consumes valor on both sides.

Verse 41

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेना भ्यताडयत्‌ । तस्य तद्‌ विबभौ वकक्‍त्रं सनालमिव पड़कजम्‌

Sañjaya said: He struck Durmukha with a nārāca arrow right between the eyebrows. At that blow, Durmukha’s face shone forth—like a lotus with its stalk—an image that heightens the grim irony of beauty appearing in the very moment of violent wounding on the battlefield.

Verse 42

तब पुरुजितने एक नाराचद्वारा दुर्मुखपर उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें प्रहार किया। उस समय दुर्मुखका मुख मृणालयुक्त कमलके समान सुशोभित हुआ ।।

Sañjaya said: Then Purujit struck Durmukha with a single nārāca arrow right between the two eyebrows. At that moment Durmukha’s face appeared like a lotus adorned with pale stalk-fibres—an image that grimly contrasts beauty with the violence of war. Meanwhile Karṇa, seeing the five Kekaya princes—brothers bearing crimson banners—advancing toward Droṇa, checked their advance by showering them with arrows. The passage underscores how, in the frenzy of battle, martial skill and poetic imagery coexist, while warriors act from loyalty to their commanders and factions rather than from personal enmity alone.

Verse 43

ते चैनं भृशसंतप्ता: शरवर्षरवाकिरन्‌ । स च तांश्छादयामास शरजालै: पुन: पुन:,तब वे अत्यन्त संतप्त हो कर्णपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे और कर्णने भी अपने बाणोंके समूहसे उन्हें बार-बार आच्छादित कर दिया

Sañjaya said: Then, tormented exceedingly, they poured upon him a roaring rain of arrows. And he, in turn, again and again covered them over with dense nets of shafts—answering their fury with relentless martial skill amid the moral darkness of war.

Verse 44

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृता: । साश्व॒सूतध्वजरथा: परस्परशराचिता:

சஞ்சயன் கூறினான்—கர்ணனும் காணப்படவில்லை; அந்த ஐந்து அரசகுமாரர்களும் காணப்படவில்லை; அம்புமழையால் அவர்கள் அனைத்துத் திசைகளிலும் சூழப்பட்டு முற்றிலும் மறைந்தனர். குதிரைகள், சாரதி, கொடி, ரதம் உடன், இரு தரப்பும் ஒருவர்மேல் ஒருவர் எய்த அம்புகளால் முழுதும் மூடப்பட்டு பார்வைக்குப் புலப்படாதவர்களாயினர்।

Verse 45

पुत्रास्ते दुर्जयश्वैव जयश्न विजयश्व ह । नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन्‌ प्रत्यवारयन्‌

சஞ்சயன் கூறினான்—உமது புதல்வர்கள் துர்ஜயன், ஜயன், விஜயன்; மேலும் நீலகாஷ்யன், ஜயத்சேனன் ஆகியோருடன் சேர்ந்து, அந்த மூவரையும் (எதிர்வீரர்களை) தடுத்து நிறுத்தினர்।

Verse 46

राजन्‌! आपके तीन पुत्र दुर्जय, जय और विजयने नील, काश्य तथा जयत्सेन--इन तीनोंको रोक दिया ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! உமது மூன்று புதல்வர்கள் துர்ஜயன், ஜயன், விஜயன் ஆகியோர் நீலன், காஷ்யன், ஜயத்சேனன்—இந்த மூவரையும் தடுத்து நிறுத்தினர். அப்போது அங்கே கொடிய போர் வெடித்தது; அது பார்வையாளர்களின் உற்சாகத்தை உயர்த்தியது—காட்டில் சிங்கம், புலி, சிறுத்தை ஆகியவை கரடி, எருமை, காளை ஆகியவற்றுடன் மோதுவது போல।

Verse 47

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतु:

சஞ்சயன் கூறினான்—போரில் க்ஷேமதூர்த்தி, ப்ருஹந்தன் என்ற இரு சகோதரர்கள், துரோணரை எதிர்கொள்ள முன்னேறிய சாத்தியகியை கூரிய அம்புகளால் குத்திக் காயப்படுத்தினர்।

Verse 48

तयोस्तस्य च तद्‌ युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्‌ । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने

சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த இருவருக்கும் அந்த வீரனுக்கும் இடையிலான போர் மிக அற்புதமாகத் தோன்றியது—காட்டில் ஒரு சிங்கம், மதம் கொண்ட இரு தலைசிறந்த யானைகளை எதிர்கொள்வது போல।

Verse 49

जैसे वनमें दो मदस्रावी गजराजोंके साथ एक सिंहका युद्ध हो रहा हो, उसी प्रकार उन दोनों भाइयों तथा सात्यकिका युद्ध अत्यन्त अद्भुत-सा हो रहा था ।।

சஞ்சயன் கூறினான்—காட்டில் மதம் பொங்கிய இரு யானை அரசர்களுடன் ஒரே சிங்கம் போரிடுவது போல, அந்த இரு சகோதரர்களும் சாத்தியகியும் மோதிய போர் மிக அதிசயமாகத் தோன்றியது. அப்போது கோபம் கொண்ட சேதி அரசன் அம்பஷ்டன் என்னும் போரில் மகிழும் அரசனை அம்புவீச்சால் தடுத்து, துரோணரிடம் செல்ல விடாமல் செய்தான்.

Verse 50

ततोअसम्बष्ठोडस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्‌ भूमिमुपागमत्‌

அப்போது அம்பஷ்டன் எலும்பையும் பிளக்கும் சலாகையால் சேதி அரசனைத் துளைத்தான். காயமுற்ற அவன் அம்புடன் கூடிய வில்லை விட்டுவிட்டு, தேரிலிருந்து நிலத்தில் விழுந்தான்.

Verse 51

वार्थक्षेमिं तु वा्ष्णेयं कृप: शारद्वत: शरै: । अक्षुद्र: क्षुद्रकैदोणात्‌ क्रुद्धसबज-्पजमवारयत्‌

அப்போது சாரத்வதரின் புதல்வன் கிருபாசாரியர், அஞ்சாத உறுதியுடன், அம்புவீச்சால் வ்ருஷ்ணி குலத்து வார்த்தக்ஷேமியைத் தடுத்து, கோபத்துடன் முன்னே வந்த அவனை துரோணரிடம் சேர விடாமல் செய்தார்.

Verse 52

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येडपश्यंश्रित्रयोधिनौ । ते युद्धासक्तमनसो नानयां बुबुधिरे क्रियाम्‌

கிருபாசாரியரும் வ்ருஷ்ணி குல வீரன் வார்த்தக்ஷேமியும் ஆயுதங்களால் நுணுக்கமாகப் போரிட்டனர். அவர்களின் போரைக் கண்டோர் மனம் அதிலேயே கட்டுண்டு, வேறு எந்தச் செயலும் நினைவில் வராதபடி மயங்கினர்.

Verse 53

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्‌ । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्‌,सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाने द्रोणाचार्यका यश बढ़ाते हुए उनपर आक्रमण करनेवाले आलस्यरहित राजा मणिमान्‌को रोक दिया

சோமதத்தரின் மகன் பூரிச்ரவா, துரோணரின் புகழை உயர்த்தும் வகையில், தாக்குதலுக்காக முன்னே வந்த சோர்வறியாத மணிமான் அரசனைத் தடுத்து நிறுத்தினான்.

Verse 54

स सैमदत्तेस्त्वरितश्रित्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्र॑ं चापातयद्‌ रथात्‌,तब उन्होंने तुरंत ही शूरिश्रवाके विचित्र धनुष, ध्वजा-पताका, सारथि और छत्रको रथसे काट गिराया

அப்போது அவன் சைமதத்தனின் தேரிலிருந்து—வண்ணமயமான வில்லும், தனிச்சின்னம் கொண்ட கொடியும் உடையவனின்—கொடி-பதாகை, சாரதி, அரசக் குடை ஆகியவற்றை விரைவில் வெட்டி வீழ்த்தினான்।

Verse 55

अथाप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा । साश्व॒सूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना

பின்னர் பகைநாசகன் யூபகேது விரைந்து தேரிலிருந்து தாவி இறங்கி, சிறந்த வாளால் அந்த வீரனை—குதிரைகள், சாரதி, கொடி, தேரம் உடன்—வெட்டி வீழ்த்தினான்।

Verse 56

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम्‌ | स्वयं यच्छन्‌ हयान्‌ राजन्‌ व्यधमत्‌ पाण्डवीं चमूम्‌

அரசே! அதன் பின் பூரிச்ரவா தன் தேரில் ஏறி மற்றொரு வில்லை எடுத்துக் கொண்டு, தானே குதிரைகளை அடக்கி நடத்தி, பாண்டவர் சேனையைத் தாக்கி அழிக்கத் தொடங்கினான்।

Verse 57

पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान्‌ प्रति दुर्जयम्‌ । समर्थ: सायकौचैन वृषसेनो न्‍्यवारयत्‌

இந்திரன் அசுரர்களை நோக்கி முன்னேறுவது போல, வெல்லமுடியாத பாண்டியன் பாய்ந்து வந்தான்; ஆனால் திறமைமிக்க வृषசேனன் அடர்ந்த அம்புமழையால் அவனைத் தடுத்தான்।

Verse 58

गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलै: । कडड्रैर्भुशुण्डीभि: प्रासैस्तोमरसायकै:

பின்னர் கடோற்கசன் கதை, பரிகம், வாள், பட்டிசம், இரும்புக் குத்திகள், கற்கள், கடங்கரங்கள், புஷுண்டி ஏவுகணைகள், ஈட்டிகள், தோமர ஜாவலின்கள், அம்புகள் முதலியவற்றால் எறிந்து தாக்கி கௌரவர் சேனையைத் துன்புறுத்தினான். பகைவரின் அங்கங்களைச் சிதைத்து, அணிவகுப்புகளை உடைத்து, கொன்று விரட்டிப் பரவலாக அச்சத்தை விதைத்து, துரோணாசாரியரைப் பிடிக்கவே அங்கே முன்னேறினான்।

Verse 59

मुसलैर्मुद्गरैश्वक्रैर्भिन्दिपालपर श्वथै: । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमै:

Sañjaya said: With clubs and mallets, with discus-weapons, with bhindipālas and battle-axes; with dust, wind, fire, and water; and with ashes, clods of earth, blades of grass, and even trees—Ghaṭotkaca tormented the Kaurava host. Shattering the limbs of his foes and throwing the army into panic, he advanced there with the intent to seize Droṇācārya.

Verse 60

आतुदन्‌ प्ररुजन्‌ भज्जन्‌ निध्नन्‌ विद्रावयन्‌ क्षिपन्‌ | सेनां विभीषयन्नायाद्‌ द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कच:

Sanjaya said: Ghaṭotkaca advanced, intent on seizing Droṇa’s son. Striking, crushing, shattering, killing, routing, and hurling men about, he spread terror through the army. In the ethical atmosphere of the war, his onrush embodies the escalation of violence—fear as a weapon and force as a means to break the enemy’s will—while remaining bound to the battlefield’s grim code of defeating the opposing host.

Verse 61

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणै: । राक्षसं राक्षस: क्रुद्ध: समाजघ्ने हुलम्बुष:

Sañjaya said: Enraged, the rākṣasa Hulambuṣa struck down that rākṣasa with a variety of weapons and diverse modes of combat. The scene underscores the war’s brutal reciprocity—wrath answering wrath—where prowess and rage, rather than restraint, drive the encounter.

Verse 62

उस समय उस राक्षसको क्रोधमें भरे हुए अलम्बुष नामक राक्षसने ही अनेकानेक युद्धोंमें उपयोगी नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya said: Between those two foremost leaders of the rākṣasa hosts, a battle arose of the same kind as the famed combat of old between Śambara the asura and Indra, the king of the gods—fierce, evenly matched, and driven by wrath and prowess amid the moral darkness of war.

Verse 63

(भारद्वाजस्तु सेनानयं धृष्टद्युम्नं महारथम्‌ । तमेव राजन्नायान्तमतिक्रम्य परान्‌ रिपून्‌ ।।

Sañjaya said: O King, Bhāradvāja’s son (Droṇa) saw the great chariot-warrior Dhṛṣṭadyumna—having overleapt other foes—coming straight toward him with ministers and attendants, showering the enemy host with a vast net of arrows. Then Droṇa himself advanced and checked him. Likewise, O King, many other rulers—too numerous to name—engaged their opponents, each according to his means and strength. Horses met horses, elephants met elephants, foot-soldiers met foot-soldiers, and great chariot-fighters met great chariot-fighters. There, the best of men, locked together, performed deeds deemed fitting for the noble—acts in keeping with their lineage and valor. Thus, in that dense and dreadful clash between your forces and the Pāṇḍavas’, hundreds of paired combats arose among chariots, elephants, horses, and infantry; may it be well with you.

Verse 64

नैतादृशो दृष्टपूर्व: संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाभवत्‌

சஞ்சயன் கூறினான்— இத்தகைய போர் முன்பு ஒருபோதும் காணப்படவில்லை; கேள்விப்பட்டதுமில்லை. துரோணாசாரியரின் இருப்போ இல்லாமையோ தீர்மானக் காரணமாகி நின்றபோது, அவரை கொல்லவும் காக்கவும் முழுமையாக ஈடுபட்ட பாண்டவ–கௌரவ வீரர்கள் நடத்திய மோதல் முற்றிலும் அபூர்வமாக நிகழ்ந்தது.

Verse 65

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च

சஞ்சயன் கூறினான்— பிரபுவே! அங்கே எல்லாத் திசைகளிலும் பரவிய பல போர்கள் கண்முன் தோன்றின. அவற்றைக் கண்டோர் மீண்டும் மீண்டும்— “இது கொடுமை; இது வியப்பு; இது ரௌத்ரமும் இரத்தம் சிந்தும் பேரழிவும்!” என்று உரைத்தனர்.