Adhyaya 24
द्रोणाभिमुखानां निवारण-युद्धम् / Interceptions on the Droṇa-front
Upa-parva: Droṇa-abhimukha-yuddha (Interceptions of the Droṇa-front)
Saṃjaya reports that a sudden battlefield panic arises when the Pāṇḍava forces appear to close upon Droṇa, obscuring him like clouds covering the sun; dust and disrupted sightlines lead some to believe Droṇa has fallen. Duryodhana responds with a command directive urging his leaders to resist the Pāṇḍava host according to strength and discipline. The chapter then unfolds as a catalog of rapid interceptions: Durmarṣaṇa engages Bhīma; Kṛtavarmā checks Śaineya; Jayadratha confronts Kṣatradharmā; Subāhu intercepts Yuyutsu; the Madra ruler contests Yudhiṣṭhira; Bāhlīka meets Drupada; Vindānuvinda press Virāṭa; Bhūtakarman blocks Śatānīka (Nakulī), but is beheaded; Viviṃśati holds back Sutasoma; other pairings include Prativindhya vs Aśvatthāman, Vikarṇa vs Śikhaṇḍin, Aṅgada vs Uttamaujas, Durmukha vs Purujit (with a notable arrow to the brow), Karṇa vs the five Kekaya brothers, and additional duels involving Kṛpa, the Cedi king, and others. The chapter culminates in the arrival of Ghaṭotkaca in a disruptive assault mode, countered by the rākṣasa Alambusa, while Saṃjaya remarks on the unprecedented density and variety of engagements focused on Droṇa’s presence/absence as the operational pivot.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, भीष्म और द्रोण के विषय में अशुभ समाचार सुनकर मोहग्रस्त हो उठता है—जीवन से विरक्ति और राज्य-भय एक साथ उसे घेर लेते हैं। → वह संजय से पूछता है कि जिन दो ‘धुरंधरों’ के सहारे वे जीते थे, उनके बाद अब शेष सेना का क्या होगा; और फिर युद्ध का क्रम—कौन किसे परास्त करता रहा—सब स्पष्ट सुनाने की जिद करता है। → धृतराष्ट्र का तीखा, व्याकुल प्रश्न-प्रहार: पाण्डवों के लौट आने पर ‘मेरी शेष सेना’ का जो ‘सुदारुण संनिपात’ हुआ, वह कैसे हुआ—और उस घड़ी कौरव-शूरों का मनोबल किसने, कैसे थामा? → संजय को आदेश मिलता है कि युद्ध-वृत्तांत क्रमशः, बिना छिपाए सुनाए; अध्याय का अंत प्रश्नों की गांठ बाँधकर अगले वर्णन के लिए मंच तैयार करता है। → पाण्डवों के पुनः लौटने पर कौरव-शेषबल की भीषण भिड़ंत का वास्तविक दृश्य और परिणाम क्या रहा—यह अगले अध्याय में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात् | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சஞ்சயா! வ்ருகோதரன் (பீமன்) தலைமையிலான இவ்வரசர்கள் போரிலிருந்து மீண்டுவந்துள்ளனர்; அவர்கள் தேவர்களின் படையையும் கலங்கச் செய்யக்கூடும். என்ன நடந்தது? கூறு.
Verse 2
सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—உண்மையாகவே மனிதன் விதியின் உந்துதலாலேயே செயலில் ஈடுபடுகிறான். அதே விதியிலேயே அனைவரின் பல்வேறு நோக்கங்களும் பலன்களும் தனித்தனியாகச் சார்ந்திருப்பதாகத் தோன்றுகிறது.
Verse 3
दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—யுதிஷ்டிரன் நீண்ட காலம் தன் மக்களிடமிருந்து விலகி வனத்தில் வாழ்ந்தான்; சடையுடன், மான் தோல் அணிந்து, உலகிற்கு அறியப்படாமல் மறைவில் நாட்களை கழித்தான்.
Verse 4
स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्
திருதராஷ்டிரன் கூறினான்—போரின் நடுவே அவனே அந்தப் பெரும் படையை மீண்டும் ஒழுங்குபடுத்தினான். என் மகனுக்குப் பற்றியதும் விதியின் சேர்க்கை தவிர வேறு என்ன நிகழ முடியும்?
Verse 5
जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।
தருதராஷ்டிரன் கூறினான்—நீண்ட காலம் ஜடையும் மான் தோலும் அணிந்து வனத்தில் வாழ்ந்து, சில காலம் மக்களுக்குத் தெரியாமல் அலைந்த அந்த யுதிஷ்டிரனே இன்று பெரும் படையைத் திரட்டி போர்க்களத்துக்கு வந்திருக்கிறான். எனக்கும் என் மக்களுக்கும் இதற்கு விதியின் செயல்பாடு தவிர வேறு என்ன காரணம் இருக்க முடியும்? மனிதன் நிச்சயமாக விதியுடன் பிணைந்தே பிறக்கிறான்; அதே விதி அவன் விரும்பாத நிலையிலும் அவனை இழுத்துச் செல்கிறது।
Verse 6
द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्
தருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சூதாட்டத்தின் தீய பழக்கத்தில் அகப்பட்ட யுதிஷ்டிரன் நிச்சயமாக கடும் துன்பம் அனுபவித்தான். ஆனால் விதியின் திருப்பத்தால் அவன் மீண்டும் பல துணையர்களையும் நட்பரசர்களையும் பெற்றுவிட்டான்।
Verse 7
अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:
தருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சூதா சஞ்சயா! இன்று கேகயர், காசி, கோசல மக்கள் என் பக்கமாகக் கிடைத்துள்ளனர்; சேதி நாட்டாரும் மற்ற வங்கர்களும் என்னையே சரணடைந்துள்ளனர்।
Verse 8
पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा
தருதராஷ்டிரன் கூறினான்—சூதா சஞ்சயா! பல காலத்திற்கு முன் அந்த மூடன் துரியோதனன் என்னிடம் கூறினான்—‘அப்பா! பூமியின் பெரும்பகுதி என் பக்கம்; பார்த்தன் (அர்ஜுனன்) பக்கம் அப்படியில்லை.’
Verse 9
तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद् भागधेयत:
தருதராஷ்டிரன் கூறினான்—அந்தப் பெரும் படைநிரையின் நடுவே நன்கு காக்கப்பட்ட துரோணனும் போர்க்களத்தில் பிருஷதன் மகன் (த்ருஷ்டத்யும்னன்) கையால் கொல்லப்பட்டான்; விதியைத் தவிர இதற்கு வேறு என்ன காரணம் இருக்க முடியும்?
Verse 10
मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—அரசர்களின் நடுவே மகாபாகுவாய், எப்போதும் போரைக் களிப்புடன் வரவேற்கும், எல்லா ஆயுத-வித்தைகளிலும் தேர்ந்த துரோணர் நின்றார். அத்தகையவர் எவ்வாறு மரணத்தை அடைந்தார்?
Verse 11
समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—என்னைப் பெரும் பேரிடர் சூழ்ந்தது; நான் ஆழ்ந்த மயக்கத்தில் வீழ்ந்தேன். பீஷ்மரும் துரோணரும் கொல்லப்பட்டனர் என்று கேட்டவுடன், இனி வாழ விருப்பமில்லை.
Verse 12
यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्त सूत मया सह
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—அன்பனே! மகன்கள்மீது ஆசையால் நான் ஆட்கொள்ளப்பட்டதைப் பார்த்து விதுரன் அன்று என்னிடம் சொன்னதெல்லாம், ஓ சூதா, இன்று என்னோடு சேர்ந்து துரியோதனனுக்கும் வந்து சேர்ந்தது.
Verse 13
नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—துரியோதனனைத் துறந்து, மீதமுள்ள மகன்களை மட்டும் காக்க நான் முயன்றால், அது மிகுந்த கொடுமையல்லவா? ஆனால் அப்படிச் செய்தால் முழுமையான அழிவு—அனைவரின் மரணம்—வராமல் இருக்கலாம்.
Verse 14
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति
துரிதராஷ்டிரன் கூறினான்—தர்மத்தைத் துறந்து, பொருளையே குறிக்கோளாகக் கொண்ட மனிதன், இவ்வுலகின் உண்மையான நலனிலிருந்தும் விலகி, சிறுமையான இழிந்த நிலைக்குச் சென்று விழுகிறான்.
Verse 15
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— சஞ்சயா, இன்றும் இந்த நாட்டின் உற்சாகம் முற்றிலும் சிதைந்தது. அதன் முதன்மைத் தூண் வீழ்ந்தபின், நமக்கென உயிரோ நம்பிக்கையோ எதுவும் மீதமில்லை எனவே எனக்குத் தோன்றுகிறது.
Verse 16
कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— அந்த இரு முதன்மை வீரர்கள் இவ்வுலகை விட்டு நீங்கியபின் எவ்வாறு எதுவும் மீதமிருக்கும்? பொறுமைமிக்க மனிதசிங்கங்களான அவர்களைச் சார்ந்தே நாம் எப்போதும் வாழ்ந்தோம். அத்தகைய தூண்கள் அகன்றபின் என் படையில் எந்த வீரன் உயிர்தப்ப முடியும்?
Verse 17
व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा: प्राद्रवन् भयात्
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— போர் எவ்வாறு நடந்தது என்பதைத் தெளிவாகச் சொல். யார் போரிட்டனர், யார் பின்வாங்கினர், யார் அற்பர்கள் பயத்தால் ஓடினர்?
Verse 18
संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— சஞ்சயா, அந்தப் போர் எவ்வாறு நடந்ததோ அனைத்தையும் தெளிவாகச் சொல். எந்த வீரர்கள் போரிட்டனர், யார் யாரை வென்றனர், பயத்தால் எந்த அற்பச் சிப்பாய்கள் போர்க்களத்தை விட்டு ஓடினர். மேலும் தனஞ்சயன் அர்ஜுனனைப் பற்றியும் கூறு—ரதிகளுள் சிறந்தவன் அவன் என்னென்ன செயல்களைச் செய்தான்; ஏனெனில் அவனிடமிருந்தும், பகை உறவினனாகிய வ்ருகோதரன் பீமசேனனிடமிருந்தும் தான் எங்களுக்கு மிகுந்த அச்சம் எழுகிறது.
Verse 19
यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்— சஞ்சயா, பாண்டவர்கள் மீண்டும் போர்க்களத்திற்குத் திரும்பியபோது, என் மீதமிருந்த படையுடன் அவர்களுக்கிடையே நிகழ்ந்த மிகக் கொடூரமான மோதல் எவ்வாறு நடந்தது என்பதைச் சொல்.
Verse 20
कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत् तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्
துருதராஷ்டிரன் கூறினான்—மகனே! பாண்டவர் படை திரும்பி வந்தபோது அப்போது உன் மனநிலை எவ்வாறு இருந்தது? மேலும் என் பக்கத்தில் இருந்த வீரர்கள் அங்கே எதிரிப் பக்கத்தின் எந்த எந்த வீரர்களைத் தடுத்து நிறுத்தினர்?
Verse 24
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் துரோணபர்வத்தில் உள்ள ஸம்ஷப்தக வதப் பகுதியில், துருதராஷ்டிர வாக்கியமாகிய இருபத்திநான்காம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether warriors should prioritize personal valor and independent targets or subordinate themselves to a containment mission—accepting delaying action and risk—when the commander’s safety becomes the overriding strategic good.
Operational cohesion under uncertainty: the text illustrates how perception failures (dust, occlusion, rumor of a fall) can destabilize an army, and how command clarity and distributed responsibility can restore functional order.
No formal phalaśruti is presented; the closest meta-commentary is Saṃjaya’s evaluative note that such a battle—so densely driven by Droṇa’s perceived presence or absence—was unprecedented in memory and report, emphasizing its narrative and strategic exceptionalism.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.