Shloka 296
भीष्मस्य दुर्योधनं प्रति उपालम्भः
Bhīṣma’s Reproof to Duryodhana
अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सूजसे रणम् | तदनन्तर क्रूर घटोत्कच क्रोधसे लाल आँखें करके दुर्योधनसे बोला--'ओ दुष्ट! आज मैं अपने उन पितरों और माताके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा, जिन्हें तूने दीर्घकालतक वनमें रहनेके लिये विवश कर दिया था। तू बड़ा क्रूर है। दुर्बुद्धि नरेश! तूने जो पाण्डवोंको चद्यूतमें छलपूर्वक हराया था और जो एक ही वस्त्र धारण करनेवाली ट्रुपदकुमारी कृष्णाको रजस्वला-अवस्थामें सभाके भीतर ले जाकर नाना प्रकारके क्लेश दिये थे तथा तेरा ही प्रिय करनेकी इच्छावाले दुरात्मा सिन्धुराजने मेरे पितरोंकी अवहेलना करके आश्रममें रहनेवाली द्रौधदीका अपहरण किया था, कुलाधम! यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो इन अपमानोंका और अन्य सब अत्याचारोंका भी आज मैं बदला चुका लूँगा”
antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam |
சஞ்சயன் கூறினான்—“நீ போரைக் கைவிடாவிட்டால், இன்று உன்னை முடிவுக்கு கொண்டு செல்வேன்.” அதன் பின் கொடூரமான கடோற்கசன், கோபத்தால் சிவந்த கண்களுடன் துரியோதனனை நோக்கி உரைத்தான்—“அயோக்கியனே! நீ நீண்ட காலம் வனவாசத்திற்குத் தள்ளிய என் முன்னோர்களுக்கும் என் தாய்க்கும் நான் கொண்ட கடனை இன்று தீர்த்துக் கொள்வேன். நீ கொடியவன்; தீய அறிவுடைய அரசன். சூதாட்டத்தில் வஞ்சகத்தால் பாண்டவர்களை வென்றாய்; ஒரே ஆடை அணிந்தவளாகவும், மாதவிடாய் நிலையிலும் இருந்த த்ருபதகுமாரி கிருஷ்ணையை சபைக்குள் இழுத்து வந்து பலவகைத் துன்பங்களையும் அவமானங்களையும் செய்தாய்; மேலும் உன்னை மகிழ்விக்க விரும்பிய தீய சிந்துராஜன், என் முன்னோர்களை அவமதித்து ஆசிரமத்தில் இருந்த த்ரௌபதியை அபகரித்தான். குலக்கழிவே! நீ போர்க்களத்தை விட்டுப் பாய்ந்து விடாவிட்டால், இவ்வவமானங்களுக்கும் உன் பிற எல்லா அக்கிரமங்களுக்கும் இன்று நான் பழி தீர்ப்பேன்.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage frames war as the moral consequence of sustained adharma: deceit in the dice-game, public humiliation of a woman, and abuse of power generate a demand for accountability. It also highlights the idea of ṛṇa (obligation)—a warrior’s duty to repay moral debts to family and lineage by defending honor and rectifying grave wrongs.
Sañjaya reports a moment on the battlefield where Ghaṭotkaca, enraged, threatens Duryodhana with death unless he abandons the fight. He justifies his vow by recalling key Kaurava offenses: the rigged dice defeat of the Pāṇḍavas, Draupadī’s humiliation in the assembly, and Jayadratha’s abduction attempt—presenting the coming violence as retribution for these acts.