Shloka 34
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
निज्द्रिश्न श्वसद्धिश्व कूजद्धिश्व गतासुभि: । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा
niśvasadbhir kūjadbhir gatāsubhiś ca hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā | rājan |
சஞ்சயன் கூறினான்—ஓ அரசே, அங்கே சில குதிரைகள் நீண்ட மூச்சை இழுத்தன; சிலர் மங்கலான, தெளிவற்ற குரல்களை எழுப்பின; பலர் உயிரற்றவர்களாயிருந்தனர். ஓ மனிதர்களில் சிறந்தவனே, பலவகை வடிவக் குதிரைகளால் மூடப்பட்ட அந்த நிலம் ஒரு வியப்பூட்டும், கொடூரமான காட்சியழகை எடுத்தது।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark reality of war: life is fragile, suffering is immediate, and even noble duty (kṣatriya-dharma) unfolds amid grievous loss. It invites ethical reflection on the human and animal cost that accompanies righteous or necessary conflict.
Sañjaya describes the battlefield to the king: the ground is covered with fallen horses—some still breathing or faintly crying, many already dead—creating a grim scene of devastation during the Kurukṣetra war.