Shloka 45
Irāvān-nidhana-anantaraṃ Ghaṭotkaca-nādaḥ
After Irāvān’s fall: Ghaṭotkaca’s roar and the clash with Duryodhana
चोदयाश्वान् हृषीकेश यत्रैते बहुला रथा:
sañjaya uvāca | codayāśvān hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ | mādhava ime 'stravidyā-vidaḥ raṇa-durmadā bahusaṅkhyakāḥ śūrāḥ yathā asmākam senāyā vināśaṃ na kuryuḥ tathā etad rathaṃ tatraiva nayasva ||
சஞ்சயன் கூறினான்—“ஹ்ருஷீகேசா! எங்கு பல ரதங்கள் நகர்கின்றனவோ அத்திசை நோக்கி குதிரைகளை ஓட்டுவாயாக. மாதவா! ஆயுதக் கலையில் தேர்ந்தும் போர்மதத்தில் மயங்கிய இவ்வளவு வீரர்கள் எங்கள் சேனையை அழிக்க இயலாதபடி, இந்த ரதத்தை அங்கே அவ்வாறு செலுத்துவாயாக.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds battlefield prudence and responsible command: even amid war, a leader seeks to prevent needless destruction of one’s forces by positioning and movement, relying on disciplined action rather than reckless bravado.
Sanjaya reports an instruction addressed to Krishna (as Hrishikesha/Madhava) to drive the chariot toward the dense movement of chariots, with the strategic aim of countering numerous, weapon-skilled, battle-proud warriors so they do not devastate the speaker’s army.