Shloka 21
भीष्मभीमसमागमः — Bhīṣma–Bhīma Strategic Engagement and Counsel to the King
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढ: प्रत्यड्मुखो युधि । मण्डल: स महाव्यूहो दुर्भेद्योडमित्रघातन:
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyag-mukho yudhi | maṇḍalaḥ sa mahāvyūho durbhedyo 'mitra-ghātanaḥ ||
போர்க்களத்தில் பீஷ்மர் த்ருதராஷ்டிரரின் புதல்வர்களை மேற்குநோக்கி அணிவகுத்தார். ‘மண்டலம்’ எனப்படும் அந்த மகாவ்யூகம் உடைக்க இயலாததாய், பகைவரை நசுக்கவே அமைக்கப்பட்டது।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how disciplined organization and leadership (vyūha) can make a force formidable; ethically, it also reminds the reader that strategic excellence in war is value-neutral—its moral weight depends on the cause and the dharmic alignment of those who wield it.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma has arranged the Kaurava troops into a west-facing Maṇḍala (circular) great formation, described as hard to penetrate and effective for destroying enemies.