Shloka 44
Adhyāya 65: Dawn Assembly, Makara–Śyena Vyūhas, and Commander Engagements
उनके शिरों, बाजूबन्दविभूषित भुजाओं और अंकुशोंसहित हाथोंके गिरनेसे ऐसा जान पड़ता था, मानो आकाशसे ओले और पत्थरोंकी वर्षा हो रही हो ।। ह्वतोत्तमाड़ा: स्कन्धेषु गजानां गजयोधिन: । अदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रमा भग्नशिखा इव,मस्तक कट जानेपर भी हाथियोंकी पीठपर टिके हुए गजारोही योद्धाओंके धड़ पर्वतके शिखरोंपर स्थित हुए शिखाहीन वृक्षोंके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे
sañjaya uvāca |
teṣāṃ śirobāhubandha-vibhūṣita-bhujānām aṅkuśa-sahitānāṃ hastānāṃ nipātāt tathā pratibhāti sma yathā nabhaso hailāśmavarṣaḥ syāt ||
hatottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ |
adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva ||
சஞ்சயன் கூறினான்—போர்வீரர்களின் தலைகளும், புஜபந்தங்களால் அலங்கரிக்கப்பட்ட கரங்களும், அங்குசங்களுடன் கூடிய கைகளும் துண்டிக்கப்பட்டு விழுந்தபோது, வானத்திலிருந்து ஆலங்கட்டி மற்றும் கற்கள் மழைபோல் பொழிகின்றதெனத் தோன்றியது. மேலும், தலை துண்டிக்கப்பட்டிருந்த யானைப் போர்வீரர்களும் தம் யானைகளின் தோள்களில் சாய்ந்து இன்னும் காணப்பட்டனர்—மலைச் சிகரங்களில் உச்சி முறிந்த மரங்கள் போல।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the stark impermanence of bodily power and martial glory: ornaments, weapons, and even the body itself are reduced to falling fragments in war. It implicitly warns that violence strips away human dignity and that worldly distinctions collapse under the force of death and fate.
Sañjaya describes a fierce battlefield moment where severed heads, arms with armlets, and hands holding elephant-goads fall in such numbers that it resembles a shower of hailstones. He then depicts elephant-mounted fighters whose heads have been cut off yet whose torsos remain braced on the elephants’ shoulders, appearing like top-broken trees standing on mountain peaks.