Previous Verse
Next Verse

Shloka 84

Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)

विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्त: शरातुरा:,उस रणभूमिमें पाण्डुनन्दन भीमके द्वारा सवारोंके मार दिये जानेपर बहुत-से मतवाले हाथी वायुके थपेड़े खाये हुए बादलोंके समान कौरव-सेनामें इधर-उधर भागने तथा अपने ही सैनिकोंको कुचलते हुए बाणोंकी व्यथासे व्याकुल हो चीत्कार करने लगे

viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva | mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ ||

சஞ்சயன் கூறினான்—பாண்டுநந்தனன் பீமன் சவாரிகளை கொன்றபோது, பல மதங்கொண்ட யானைகள் காற்றால் அடிபட்ட மேகங்களைப் போல படைவியூகங்களுக்குள் புகுந்து சிதறின. தங்கள் அணிகளையே மிதித்து, அம்புகளின் வலியால் துடித்து அலறின.

विप्रजग्मुःthey fled/went away
विप्रजग्मुः:
Karta
TypeVerb
Rootवि-प्र-गम् (गम्)
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Plural, Parasmaipada
अनीकेषुamong the battle-formations/armies
अनीकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Locative, Plural
मेघाःclouds
मेघाः:
Karta
TypeNoun
Rootमेघ
FormMasculine, Nominative, Plural
वातहताःstruck/driven by the wind
वातहताः:
TypeAdjective
Rootवात-हत
FormMasculine, Nominative, Plural
इवlike/as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
मृद्नन्तःcrushing/trampling
मृद्नन्तः:
Karta
TypeVerb
Rootमृद्
FormPresent active participle (Śatṛ), Masculine, Nominative, Plural
स्वानिtheir own
स्वानि:
TypeAdjective
Rootस्व
FormNeuter, Accusative, Plural
अनीकानिbattle-formations/units
अनीकानि:
Karma
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Accusative, Plural
विनदन्तःcrying out/roaring
विनदन्तः:
Karta
TypeVerb
Rootवि-नद्
FormPresent active participle (Śatṛ), Masculine, Nominative, Plural
शरातुराःdistressed by arrows
शरातुराः:
TypeAdjective
Rootशर-आतुर
FormMasculine, Nominative, Plural

संजय उवाच

S
Sañjaya
B
Bhīma
P
Pāṇḍu
E
elephants
M
mounted warriors (cavalry/riders)
K
Kaurava army
B
battlefield
A
arrows
B
battle formations (anīka)

Educational Q&A

The verse highlights a recurring ethical insight of the epic: violence unleashes forces that easily become uncontrollable. Power without restraint and coordination can rebound upon one’s own people, turning strength (war-elephants) into self-inflicted disaster.

After Bhīma kills many mounted fighters, the Kaurava war-elephants—wounded by arrows and maddened—lose control, scatter through the formations, trample their own troops, and cry out in pain, creating panic and disorder in the Kaurava ranks.