Shloka 43
एकाल्ा निर्दहेद् भीष्म: पाण्डवानामनीकिनीम्,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | ekālaṃ nirdahen bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
சஞ்சயன் கூறினான்—அரசே! வீரர்களில் சிறந்த பீஷ்மன் ஒரே நாளில் பாண்டவர்களின் முழுப் படையையும் எரித்தழிக்க வல்லவன் போலத் தோன்றினான். அந்தச் சிறந்த போராளியை வீழ்த்தும் நோக்குடன் பாண்டவர்கள் அவன் மீது பாய்ந்தபோது, அங்கே மிகப் பெரியதும் அச்சமூட்டும் துமுலப் போர் பெருகியது. இந்தக் காட்சி போரின் தர்மச் சிக்கலையும் வெளிப்படுத்துகிறது—சபதத்தில் கட்டுண்ட மதிக்கத்தக்க பிதாமகனை எதிர்கொண்டாலும், க்ஷத்ரதர்மம் இரு தரப்பையும் தவிர்க்க முடியாத, விதிபோன்ற வன்முறைக்குள் தள்ளுகிறது.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical strain of dharma in war: even when confronting a venerable elder like Bhīṣma, warriors are driven by kṣatriya-duty and strategic necessity. It also stresses how individual prowess can sway collective fate, intensifying the moral weight of battlefield decisions.
Sañjaya reports that Bhīṣma’s power is so overwhelming that he seems capable of consuming the Pāṇḍava host in a single onslaught. The Pāṇḍavas, determined to strike him down, rush into combat, and the encounter erupts into a massive, terrifying tumult of battle.