Shloka 18
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभि: | दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभि:
sañjaya uvāca | gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ | dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ ||
சஞ்சயன் கூறினான்—அந்தப் போர்க்களத்தில் கதைகள், முசல்கள் தாக்கியதால் பலரின் அங்கங்கள் நொறுங்கின; சிறந்த வாள்கள் பலரைத் துண்டு துண்டாக்கின; சிலரின் உடல்கள் யானைகளின் தந்தங்களால் கிழிக்கப்பட்டன, மேலும் பலர் யானைகளின் பாரத்தால் நசுங்கினர். இவ்வாறு எண்ணற்ற வீரக் கூட்டங்கள் அரைமரண நிலையில் ஒருவரை ஒருவர் அழைத்துக் கூவின. ஓ பாரதா! அவர்களின் அந்தக் கொடூர அலறல்கள் பேய்களின் கோலாகலம்போல் கேட்கப்பட்டன.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the concrete suffering produced by warfare—maiming, dismemberment, trampling—thereby sharpening the ethical tension in the epic: even when war is framed as dharma for kṣatriyas, its reality is mass anguish, demanding sober moral reflection rather than triumphalism.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: warriors are broken by maces and clubs, cut down by swords, ripped by elephants’ tusks, and crushed under elephants, while the half-dead cry out in terrifying lamentation.