Shloka 116
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए, वृषभके समान विशाल नेत्रोंवाले वे महाधनुर्धर वीर बड़ी शोभा पा रहे थे। नरेश्वर! भीष्मजीके पृष्ठभागकी रक्षा आपके पुत्र दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुःसह, विविंशति, चित्रसेन, महारथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा, शल तथा इनके अनुयायी बीस हजार रथी कर रहे थे
sañjaya uvāca |
rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ |
இருபதாயிரம் தேர்களும் அவற்றின் பின்தொடர்வோரும் இருந்தனர். படையின் முன்னணியில் நின்ற அந்த மகாதனுர்தர வீரர்கள்—காளைபோல் பெரும் கண்களையுடையோர்—படைக்கு பேரழகை அளித்தனர். அரசே! பீஷ்மரின் பின்புறத்தைப் பாதுகாத்தவர்கள் உங்கள் புதல்வர்களும் அவர்களது துணைவர்களும்—துஃசாசனன், துர்விஷஹன், துர்முகன், துஃசஹன், விவிஞ்சதி, சித்ரசேனன், மகாரதி விகர்ணன், சத்யவ்ரதன், புருமித்ரன், ஜயன், பூரிச்ரவஸ், சலன்—மேலும் அவர்களைத் தொடர்ந்து வந்த இருபதாயிரம் தேர்வீரர்கள்.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-duty expressed as disciplined protection of one’s commander: valor is shown not only in attack but in guarding the vulnerable rear, emphasizing loyalty, organization, and responsibility within warfare.
Sañjaya reports to the king the Kaurava deployment: a large chariot force stands at the army’s front, while Bhīṣma’s rear is protected by Dhṛtarāṣṭra’s sons and named allies, indicating a structured battle formation around Bhīṣma’s command.