Shloka 72
प्राणद्यूत्े प्रतिभये के5दीव्यन्त नरर्षभा: | संजय! जहाँ मनुष्य, हाथी और घोड़ोंके शरीर बिछे हुए थे, जहाँ बाण, शक्ति, महान् खड्ग और तोमररूपी पासे फेंके जाते थे, जो युद्धके कारण दुर्गम एवं महान् भय देनेवाली थी, उस रणक्षेत्ररूपी द्यूतसभामें किन-किन मन्दबुद्धि जुआरियोंने प्रवेश किया था? जहाँ प्राणोंकी बाजी लगायी जाती थी, वह भयंकर जूएका खेल किन-किन नरश्रेष्ठ वीरोंने खेला था? || ७०-७१ $ |। के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिता:
prāṇadyūte pratibhaye ke ’dīvyanta nararṣabhāḥ | sañjaya! yatra manuṣya-hasti-aśvānāṃ śarīrāṇi baddhāni iva śerate, yatra bāṇāḥ śaktayaḥ mahā-khaḍgāś ca tomarāś ca pāśā iva kṣiptāḥ, yā raṇakāraṇād durgamā mahābhayadāyinī ca, tasmin raṇakṣetra-rūpe dyūtasabhāyāṃ ke ke mandabuddhayaḥ dyūtakarāḥ praviṣṭāḥ? yatra prāṇānāṃ bājī kṛtā, tat ghoraṃ dyūtakrīḍāṃ ke ke narottamā vīrāḥ akrīḍan? ke jīyante jitās tatra, kṛtalakṣyā nipātitāḥ?
த்ருதராஷ்டிரன் கூறினான்—“சஞ்சயா! உயிரே பந்தயமாகும் அந்த அச்சமூட்டும் சூதாட்டத்தில் யார் யார் நரசிறந்தோர் விளையாடினர்? மனிதர், யானை, குதிரை உடல்கள் சிதறிக் கிடந்த இடத்தில்; அம்புகள், சக்திகள், பெருவாள்கள், தோமரங்கள் பாசைகள்போல் எறியப்பட்ட இடத்தில்; போரால் கடக்க இயலாததும், பரந்த அளவில் பேரச்சம் தருவதுமான அந்த ரணபூமி-ரூப சூதசபைக்குள் எந்த எந்த மந்தபுத்தி சூதர்கள் நுழைந்தனர்? உயிர்-சூதான அந்தக் கொடிய விளையாட்டை எந்த வீரர்கள் ஆடினர்? அங்கே யார் வென்றோர், யார் தோற்றோர், யார் குறிவைக்கப்பட்டு வீழ்ந்தோர்?”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse frames war as a reckless gamble where the stake is life itself, highlighting ethical blindness: when leaders and warriors treat violence like a game of chance, the outcome is mass suffering. The metaphor critiques delusion (mandabuddhi) and underscores responsibility for consequences rather than fascination with victory.
Dhṛtarāṣṭra, anxious and morally unsettled, asks Sañjaya to report who entered the battlefield and who is winning or falling. He describes the field as a gambling hall: weapons are the dice, and lives are the wagers, seeking a tally of victors, defeated, and the slain.