Shloka 36

भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception

Devanagari script

पताकाध्वजवृक्षाद्या मर्त्यकूलापहारिणी । क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी,पताका और ध्वजाएँ किनारेके वृक्षोंक समान जान पड़ती थीं। मनुष्योंकी लाशें ही उसके कागारें थीं, जिन्हें वह अपने वेगसे तोड़-तोड़कर बहा रही थी। मांसाहारी पक्षी ही उसके आस-पास हंसोंके समान भरे हुए थे। वह नदी यमके राज्यको बढ़ा रही थी

Transliteration

sañjaya uvāca |

patākādhvajavṛkṣādyā martyakūlāpahāriṇī |

kravyādahaṃsasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī ||

Translation

சஞ்சயன் கூறினான்—அந்த நதியின் கரைகளில் கொடிகளும் துவஜங்களும் மரவரிசை போலத் தோன்றின. அது தன் கொந்தளிக்கும் வேகத்தால் மனிதச் சடலக் குவியல்களைச் சிதைத்து சிதைத்து அடித்துச் சென்றது. மாமிசம் உண்ணும் பறவைகள் அதன் சுற்றிலும் அன்னங்கள் போலக் கூட்டமாயின. அந்த நதி யமராஜ்யத்தையே பெருக்கிற்று—போரின் அறுவடையால் மரணத்தைப் போஷித்தது.

Word by Word

• {'patākā': 'banner, flag', 'dhvaja': 'standard, ensign', 'vṛkṣa': 'tree', 'ādyā': 'and the like

• beginning with', 'martya': 'mortal, human', 'kūla': 'bank, shore', 'apahāriṇī': 'carrying away, sweeping off', 'kravyāda': 'flesh-eating (bird/beast)

• carrion-eater', 'haṃsa': 'swan (also a poetic image for purity/serenity)', 'saṃkīrṇā': 'crowded, filled, thronged', 'yama': 'Yama, lord of death', 'rāṣṭra': 'realm, kingdom, domain', 'vivardhinī': 'increasing, augmenting'}

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• patākā (banners)
• dhvaja (standards)
• vṛkṣa (trees)
• kravyāda (carrion-eating birds)
• haṃsa (swans, as simile)
• Yama
• Yama-rāṣṭra (realm of Yama)