Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
வாயுதேவன் கூறினான்— “இந்த முழு உலகமும் ஒரே பிரம்மவனம். இதன் ஆதிமூலம் அவ்யக்தப் பிரகிருதி. ஐந்து மகாபூதங்கள், பத்து இந்திரியங்கள், ஒரே மனம்—இந்த பதினாறு விசேஷத் தத்துவங்களால் இதன் விரிவு நிகழ்கிறது. இது சராசர உயிர்களால் நிரம்பியது; சூரியன், சந்திரன் முதலியோரின் ஒளியால் ஒளிர்கிறது; கிரகங்களாலும் நட்சத்திரங்களாலும் அலங்கரிக்கப்படுகிறது; நதிகளும் மலைத்தொடர்களும் பின்னிய வலையால் எல்லாத் திசைகளிலும் அழகுபெறுகிறது; பலவகை நீர்களால் எப்போதும் அலங்கரிக்கப்படுகிறது. இதுவே எல்லாப் பூதங்களின் வாழ்வு; எல்லா உயிர்களின் பயணம். இந்த பிரம்மவனத்தில் க்ஷேத்ரஜ்ஞன் உலாவுகிறான்.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.