Shloka 54
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
evaṁ daśavidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ | ṣaḍja ṛṣabha gāndhāra madhyama pañcama niṣāda dhaivata iṣṭa (priya) aniṣṭa (apriya) ca saṁhata (śliṣṭa) iti—evaṁ vibhāgavān ākāśajanitaḥ śabdo daśadhā | ākāśam uttamaṁ bhūtam ahaṅkāras tataḥ paraḥ; ahaṅkārāt paraṁ buddhiḥ, buddher ātmā paraḥ; ātmanaḥ param avyaktā prakṛtiḥ, prakṛter api paraḥ puruṣaḥ |
இவ்வாறு ஆகாசத்தில் தோன்றும் சப்தம் பத்துவகை என அறிய வேண்டும்—ஷட்ஜம், ரிஷபம், காந்தாரம், மத்யமம், பஞ்சமம், நிஷாதம், தைவதம், இஷ்டம் (இனியது), அனிஷ்டம் (இனியதல்லது), மற்றும் ஸம்ஹதம் (கலந்தது). இவ்விதம் ஆகாசஜன்ய சப்தத்திற்கு பத்து பிரிவுகள். பூதங்களில் ஆகாசமே முதன்மை; ஆகாசத்திற்கும் மேலாக அஹங்காரம், அஹங்காரத்திற்கும் மேலாக புத்தி, புத்திக்குமேல் ஆத்மா, ஆத்மாவிற்குமேல் பரம அவ்யக்தப் பிரக்ருதி, பிரக்ருதியிற்குமேல் புருஷன் உள்ளான்.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage links sensory experience to metaphysics: sound is rooted in ākāśa and can be classified (musical notes plus affective qualities), and it then presents a hierarchy of principles—ākāśa < ahaṅkāra < buddhi < ātman < unmanifest prakṛti < puruṣa—guiding the listener from the gross element toward the highest conscious reality.
Vāyudeva is instructing the audience in a doctrinal exposition: first defining and classifying ‘sound’ as an attribute arising from space, then expanding into a Sāṅkhya-like ordering of cosmic and psychological principles culminating in puruṣa.