Shloka 2
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
प्राणापानावुदानश्च॒ समानो व्यान एव च | पज्चहोतुस्तथैतान् वै परं भावं विदुर्बुधा:
prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca | pañcahotṛs tathaitān vai paraṁ bhāvaṁ vidur budhāḥ ||
பிராமணன் கூறினான்—பிராணன், அபானன், உதானன், சமானன், வியானன்—இவ்வைந்து உயிர்வாயுக்களையே ஞானிகள் ‘பஞ்ச-ஹோத்ருக்கள்’ என அறிகின்றனர். இவற்றின் பரமப் பொருளை உணர்ந்தால் உள்ளார்ந்த யாகம் வெளிப்படும்; கட்டுப்படுத்தப்பட்ட பிராணங்களே தன்னடக்கம் மற்றும் ஆன்ம உயர்வின் கருவிகளாகின்றன.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the five principal vital airs (prāṇa, apāna, udāna, samāna, vyāna) can be understood as the ‘five hotṛ-priests’ of an inner sacrifice. The wise discern their highest meaning: spiritual practice is not only external ritual but also the disciplined harmonizing of life-forces toward a supreme state.
A brāhmaṇa speaker explains a doctrinal point using Vedic ritual language. He identifies the five vital breaths as ritual officiants, shifting attention from outer ceremony to an inward, ethical-spiritual interpretation where mastery of the prāṇas constitutes the true sacrificial act.