Shloka 16
Bhīmasya paruṣa-vākyaṃ
Bhīma’s Harsh Speech Heard by Dhṛtarāṣṭra and Gāndhārī
“जब तुम वनमें चले गये थे, उन दिनों तेरह वर्षोतक अपने पुत्रके अधीन रहनेवाले विशाल राज्यका इन्होंने उपभोग किया और नाना प्रकारके धन दिये हैं ।। त्वया चायं नरव्याप्र गुरुशुश्रूषयानघ । आराधित: सभृत्येन गान्धारी च यशस्विनी,“निष्पाप नरव्याप्र! सेवकोंसहित तुमने भी गुरुसेवाके भावसे इनकी तथा यशस्विनी गान्धारी देवीकी आराधना की है
tvayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayānagha | ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī ||
வைசம்பாயனர் கூறினார்—நீர் வனத்திற்குச் சென்றபோது, மகன் வழியில் நிலைத்த அந்தப் பெரும் அரசை அவர் பதின்மூன்று ஆண்டுகள் முறையாக அனுபவித்து ஆட்சி செய்தார்; பலவகைச் செல்வங்களையும் தானமாக வழங்கினார். மேலும், பாவமற்ற மனிதப் புலியே! நீரும் உன் பணியாளர்களுடன் மூத்தோருக்குச் சேவை செய்வதெனும் மனப்பாங்கில் அவரை வணங்கி, புகழ்மிக்க காந்தாரி தேவியையும் உரிய மரியாதையுடன் போற்றினாய்.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma expressed as respectful service to elders—approaching them with the attitude of guru-sevā, not merely political obligation. Ethical excellence is shown through reverence, humility, and care, extended even to those connected with former adversaries.
Vaiśampāyana recalls how the addressed hero (contextually a Pāṇḍava, especially Yudhiṣṭhira) honored and attended upon the elder king (Dhṛtarāṣṭra) and also revered Queen Gāndhārī, doing so along with his attendants—emphasizing continued duty and reconciliation in the post-war forest-dwelling phase.