Shloka 46
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता
Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा
sambhojanī nāma piśāca-dakṣiṇā sā naiva devān na pitṝn upaiti | ihaiva sā bhrāmyati hīna-puṇyā śālāntare gaur iva naṣṭa-vatsā ||
பீஷ்மர் கூறினார்—ஒருவரின் சிராத்தத்தில் மற்றொருவர் உண்டு, பின்னர் பரஸ்பரம் தட்சிணை கொடுத்து வாங்கும் அந்தத் தட்சிணை ‘சம்போஜனி’ எனப்படும் பிசாசுத் தட்சிணை. அது தேவர்களிடமும் சேராது; பித்ருக்களிடமும் சேராது. புண்ணியம் இன்றித் அது இவ்வுலகிலேயே அலைகிறது—கன்று இழந்த பசு தொழுவிற்குள் கலங்கித் திரிவதுபோல்.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that ritual gifts (dakṣiṇā) must be given with sincerity and proper intent; payments exchanged merely as reciprocal compensation for attending one another’s śrāddha are spiritually sterile—called piśāca-dakṣiṇā—and yield no benefit to gods or ancestors.
In his instruction on dharma and śrāddha conduct, Bhīṣma warns against a social practice of mutual feasting with give-and-take payments. He illustrates its futility with a simile: like a cow that has lost her calf and keeps circling within the cowshed, such meritless dakṣiṇā remains confined to this world and does not reach the Pitṛs.