Shloka 13
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत् अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet | adhyūḍhaḥ samayaṃ bhinattv ity etad eva nibodha me ||
பீஷ்மன் கூறினான்—அரசே! தன் விந்துவால் பிறந்த மகன் நிச்சயமாகத் தன்னுடையவன். அதுபோல ‘க்ஷேத்ரஜ’ மகனும், கருவுறச் செய்தவன் தன் உரிமையைத் துறந்தால், க்ஷேத்ரஸ்வாமி (கணவன்) மகனாகவே ஏற்கப்படுவான். ‘அத்யூட’ மகன் பற்றியும் இதே—சமயம்/ஒப்பந்தத்தின் வேறுபாட்டால் நிலை மாறும்।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that sonship (and the attendant rights/duties) is determined by dharmic recognition and agreement: a biological son is straightforwardly one’s own, but in kṣetraja/adhyūḍha cases the decisive factor is whether the begetter renounces his claim and whether the governing agreement (samaya) is upheld or breached.
Bhishma is instructing the king on dharma concerning categories of sons and the legitimacy of lineage. He clarifies how retaja, kṣetraja, and adhyūḍha sons are to be regarded, emphasizing the role of consent, renunciation, and social/legal convention.