Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
பீஷ்மர் கூறினார்—யுதிஷ்டிரா! நற்குணமுடையோருக்கும் க்ஷத்திரியருக்கும் இது சனாதன தர்மம்: தகுதியான வரனை அழைத்து, கன்னியை அவனுக்குக் கொடுத்து திருமணம் செய்வது—இதுவே பிராஹ்ம விவாகம்; சிறந்த பிராமணர்கள் இதைச் சிறப்பிக்கின்றனர். மேலும், செல்வம் முதலியவற்றால் வரப்பக்கத்தை அனுகூலப்படுத்தி கன்னியளிப்பு செய்வதும் நற்பிராமணர்-க்ஷத்திரியரின் பழம்பெரும் நடைமுறை; அதையே பிராஜாபத்ய விவாகம் என்பர். ஸ்மிருதி கூறுவது—யாருடைய உறுதி பாணிக்ரஹணத்தில் அல்ல, வெறும் ‘சுல்க’த்தில் இருந்தால், அவர் வேறு வரனை நாட வேண்டும்; அத்தகையோர் ‘சுல்கம் பெற்றவர்’ என நினைவுகூரப்படுவர்।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.