Shloka 23
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
त्वं वै स्वर्गश्न मोक्षक्ष॒ काम: क्रोधस्त्वमेव च । सत्त्वं रजस्तमश्नैव अधश्चोर्थ्व त्वमेव हि
tvaṃ vai svargaś ca mokṣaś ca kāmaḥ krodhas tvam eva ca | sattvaṃ rajas tamaś caiva adhaś cordhvaṃ tvam eva hi | bhūr vāyuḥ salilam agniś ca khaṃ vāk-buddhiḥ sthitir matiḥ | karma satyānṛte cobhe tvam evāsti ca nāsti ca ||
வாயுதேவன் கூறினார்— நீயே சொர்க்கம், நீயே மோக்ஷம்; நீயே காமம், நீயே கோபம். நீயே சத்துவம், ரஜஸ், தமஸ் எனும் மூன்று குணங்கள்; மேலும் உயர்வும் தாழ்வும் ஆகிய நிலைகளும் நீயே. பூமி, காற்று, நீர், தீ, ஆகாயம்; வாக்கு, புத்தி, நிலைத்தன்மை, மதி; செயல், உண்மை, பொய்—இவை அனைத்தும் நீயே; ‘இருப்பது’ மற்றும் ‘இல்லாதது’ கூட நீயே.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents an all-encompassing vision of the Supreme principle: it is the source and substance of opposites—heaven and liberation, desire and anger, truth and untruth, being and non-being—as well as the guṇas and the elements. Ethically, it redirects the listener from ego-centered judgment to self-mastery and dharmic living grounded in a larger unity.
Vāyu-deva speaks in a didactic context within the Anuśāsana Parva, offering a theological-philosophical declaration that the divine reality pervades all constituents of the cosmos and the inner faculties. The speech functions as instruction meant to elevate understanding and guide conduct.