Shloka 16
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
उमाने कहा--भगवन्! सर्वभूतेश्वर! भूत
strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati | mayā sammānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ||
உமா கூறினாள்—பகவனே! அனைத்துயிர்களுக்கும் ஈசனே! கடந்தது, வருவது, நிகழ்வது—இவற்றின் வடிவாய் உன்னதனான மகாதேவா! உமது பிரபாவத்தால் என் வாக்கு ஊக்கமுற்று தெளிவடைந்தது; இப்போது நான் ஸ்த்ரீதர்மத்தை எடுத்துரைக்க இயலும். ஆனால் தேவேச்வரா! எல்லாத் தீர்த்தங்களின் நீராலும் நிறைந்த இச்சிறந்த நதிகள், உமது ஸ்நானம், ஆச்சமனம் முதலியவற்றிற்காகவோ, உமது திருவடிகளைத் தொடுவதற்காகவோ உன் அருகே வருகின்றன. இவர்களுடன் ஆலோசித்து நான் முறையே ஸ்த்ரீதர்மத்தை விளக்குவேன். ஆற்றலுடையவனாக இருந்தும் ‘நான், நான்’ என்று அகந்தையுடன் பேசாதவன்—அகந்தையற்றவன்—அவனே உண்மையில் ‘புருஷன்’ எனப்படுகிறான். மேலும், உயிர்களின் ஈசனே! பெண் எப்போதும் பெண்ணையே பின்தொடர்கிறாள்; எனால் மதிக்கப்பட்ட இச்சிறந்த நதிகள் நிச்சயமாக மங்களமடைவர்.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames dharma-teaching as requiring divine inspiration and humility: true strength is paired with freedom from arrogance. It also signals that women’s conduct (strī-dharma) will be explained in an ordered way, in consultation with sacred rivers—linking ethical instruction with purity, tīrtha-tradition, and reverence.
Umā addresses Śiva (Bhūteśa/Mahādeva), saying her speech has become empowered to teach strī-dharma. She pauses because sacred rivers, bearing tīrtha-waters, approach Śiva for ritual purposes (bathing, sipping, touching his feet). She proposes to consult them and then present the teaching sequentially.