Shloka 8
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ
Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony
भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान् सर्वत्र व्यापक हैं
bhīṣma uvāca—rājan! ahaṁ paramabuddhimān mahādevasyāpi guṇān varṇayitum aśaktaḥ. yo bhagavān sarvatravyāpī san sarvatra (sarvātmatvāt) na dṛśyate; yo brahma-viṣṇv-indrāṇām api sraṣṭā prabhuś ca; brahmādyaiḥ devaiḥ piśācāntaiś ca ya upāsyate; yaḥ prakṛter api paraḥ puruṣāc ca vilakṣaṇaḥ; yaṁ yogavidaḥ tattvadarśina ṛṣayaḥ cintayanti; yo ’vināśī paraṁ brahma sad-asat-svarūpaś ca; yena devādhidevena prajāpati-śivena svatejasā prakṛtiṁ puruṣaṁ ca kṣobhayitvā brahmaṇaḥ sṛṣṭiḥ kṛtā—tasya devadevasya buddhimataḥ mahādevasya guṇān varṇayituṁ garbha-janma-jarā-mṛtyu-yuktaḥ kaḥ manuṣyaḥ samarthaḥ? ko hi śakto bhavaṁ jñātuṁ madvidhaḥ parameśvaram, ṛte nārāyaṇāt putra śaṅkha-cakra-gadādharāt?
பீஷ்மர் கூறினார்—அரசே! நான் மிகுந்த ஞானமுடையவன் எனினும், மகாதேவரின் குணங்களை உரைக்க இயலாது. அவர் அனைத்திலும் பரவி நிற்பவர்; ஆயினும் எல்லா இடத்திலும் கண்கூடாகத் தோன்றார், ஏனெனில் அவர் அனைவரின் அந்தராத்மா. பிரம்மா, விஷ்ணு, தேவராஜ இந்திரன் ஆகியோருக்கும் படைப்பாளியும் ஆண்டவனும் அவரே. பிரம்மாதி தேவர்கள் முதல் பிசாசுகள் வரை அனைவரும் அவரை வழிபடுகின்றனர். அவர் பிரகிருதியையும் தாண்டியவர்; புருஷனுக்கும் வேறுபட்டவர்; யோகத்தை அறிந்து உண்மையைப் பார்ப்போர் ஆகிய ரிஷிகள் அவரையே தியானிக்கின்றனர். அவர் அழியாதவர், பரமப் பிரம்மம்—சத், அசத் இரண்டையும் தன் இயல்பில் தாங்கியவர். அந்த தேவர்களின் தேவன், பிரஜாபதி சிவன், தன் தேஜஸால் பிரகிருதி மற்றும் புருஷனை இயக்கமுறச் செய்து, பிரம்மாவின் படைப்பைத் தொடங்கச் செய்தான். கர்ப்பம், பிறப்பு, முதுமை, மரணம் ஆகியவற்றால் கட்டுப்பட்ட எந்த மனிதன் அவருடைய குணங்களை முற்றிலும் உரைக்க வல்லவன்? மேலும், மகனே! சங்கம்-சக்கரம்-கதை ஏந்திய நாராயணனைத் தவிர, என்னைப் போன்றவன் பரமேஸ்வர சிவத்தின் தத்துவத்தை அறிய வல்லவன் யார்?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches humility before the divine: Śiva’s nature is all-pervading, transcendent of categories like Prakṛti and Puruṣa, and ultimately identical with the supreme Brahman. Because human beings are bound by birth and death, they cannot fully grasp or describe him; only the highest divine standpoint—here identified with Nārāyaṇa—can truly know that Supreme Lord.
Bhīṣma, instructing the king in Anuśāsana Parva, praises Mahādeva and admits his own inability to exhaustively describe Śiva’s attributes. He situates Śiva as the lord even of major deities and as the cosmic principle behind creation, then concludes that only Nārāyaṇa (Viṣṇu), marked by conch, discus, and mace, can truly know Śiva’s full reality.