Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 20
Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda
Tapas-bala and karmic ascent across yoni
आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्धिः कृतात्मभि: । मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
ātmaupamyena mantavyaṃ buddhimadbhiḥ kṛtātmabhiḥ | mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām ||
பீஷ்மர் கூறினார்—புத்தியுள்ள, தன்னடக்கம் கொண்டோர் ‘ஆத்மௌபம்யம்’ கொண்டு எண்ண வேண்டும்; அதாவது எல்லா உயிர்களையும் தம்மைப் போலவே கருத வேண்டும். தம் நலனை நாடும் அறிஞர்களுக்கே மரணப் பயம் இருக்கிறது; அப்படியிருக்க, வாழ விரும்பும் குற்றமற்ற, ஆரோக்கியமான உயிர்கள், மாம்சத்தால் வாழ்வோர் எனும் பாவிகள் வலுக்கட்டாயமாகக் கொல்லும்போது, அவர்கள் அஞ்சாமல் இருப்பார்களா?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Use ātmaupamya—placing oneself in another’s position—as an ethical test: since everyone fears death and seeks well-being, one should not cause fear and harm to other living beings, especially the innocent.
In Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he argues from a universal human experience—fear of death—to ground compassion toward all creatures and to condemn violent killing driven by appetite or livelihood.