Adhyaya 91
महाभिष-गङ्गा-दर्शनं वसूनां शापकथनं च (Mahābhiṣa Encounters Gaṅgā; The Vasus Explain Their Curse)
Upa-parva: Śaṃtanu–Gaṅgā Upākhyāna (Mahābhiṣa–Vasu-śāpa Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts the prior life of King Mahābhiṣa, an Ikṣvāku-descended ruler famed for truthfulness and ritual accomplishment (aśvamedha and vājapeya), who attains heaven. In Brahmā’s court, Gaṅgā arrives and a wind displaces her garment; the assembly averts its gaze, but Mahābhiṣa continues to look, marking a lapse in restraint. Brahmā censures him and ordains human rebirth with the prospect of regaining higher worlds thereafter. Mahābhiṣa selects Pratīpa as father, setting the dynastic precondition for Śaṃtanu. Gaṅgā, reflecting on the event, encounters the Vasus traveling in diminished condition; they report a curse by Vasiṣṭha incurred through a concealed offense committed during twilight worship. Unable to reverse the ṛṣi’s pronouncement, they request Gaṅgā to become human, bear them, and cast them into her waters immediately after birth to shorten their terrestrial term. They identify Śaṃtanu, Pratīpa’s son, as the human agent (“kartā”) for their incarnation and offer a share of their collective potency for a singular, exceptional son—while noting that this son will not generate further progeny. The chapter closes with the Vasus departing after formalizing the compact with Gaṅgā.
Chapter Arc: Nandana-like celestial ease is pierced by a hard truth: Yayati declares that even in heaven, companionship is conditional—when merit is spent, even gods abandon the soul as humans abandon the poor. → Ashtaka, shaken, presses Yayati: how does one become ‘kshina-punya’ (merit-exhausted)? Where do such beings go, and by what distinguishing law are destinations assigned? Yayati answers not with comfort but with the anatomy of rebirth—how life enters the womb, grows by subtle causes, and returns again to embodied knowing. → The moral calculus is spoken plainly: the doer of merit goes to auspicious wombs; the doer of sin to painful wombs—down to insects and crawling forms. The grandeur of heaven collapses into the stark wheel of karma and yoni. → Yayati turns the inquiry from fear to practice: he warns against self-advertising piety—‘I give’, ‘I sacrifice’, ‘I study’—as a subtle danger, and points instead toward the refuge known by the wise (the puranic, inner support), by whose association one attains higher peace here and after death.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं) अप बछ। है २ >> नवतितमो< ध्याय: अष्टक और ययातिका संवाद अद्टक उवाच यदावसो नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् | कि कारण कार्तयुगप्रधान हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्य:
அஷ்டகன் கூறினான்— கிருதயுகத்தின் முதன்மை அரசே! விருப்பம்போல் உருவம் எடுக்க வல்லவனே! நந்தன வனத்தில் நூறு ஆயிரங்களின் நூறு மடங்கு ஆண்டுகள் (பத்து இலட்சம் ஆண்டுகள்) தங்கிய பின், எந்த காரணத்தால் அதை விட்டுப் பூமிக்கு வந்தாய்?
Verse 2
ययातिरुवाच ज्ञातिः सुह्त् स््वजनो वा यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि । तथा तत्र क्षीणपुण्य॑ मनुष्य त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसड्घा:
யயாதி கூறினான்— இந்த உலகில் உறவினன், நண்பன், அல்லது சொந்தக்காரன் யாராயினும், செல்வம் தீர்ந்தவுடன் மனிதர்கள் அவனை விட்டு விலகுவர்; அதுபோல மறுலோகத்தில் புண்ணியம் குன்றிய மனிதனை, இந்திரனுடன் கூடிய தேவர்கூட்டம் உடனே கைவிடும்.
Verse 3
अष्टक उवाच तस्मिन् कथं क्षीणपुण्या भवन्ति सम्मुहाते मे5त्र मनो5तिमात्रम् | कि वा विशिष्टा: कस्य धामोपयान्ति तद् वै ब्रृहि क्षेत्रवित् त्वं मतो मे
அஷ்டகன் கூறினான்— அந்த தேவலோகத்தில் மனிதரின் புண்ணியம் எவ்வாறு குன்றுகிறது? இதனால் என் மனம் மிகுந்த குழப்பத்தில் ஆழ்கிறது. மேலும், மீளாத நிலைக்கு தகுதியான அந்தச் சிறப்புமிக்கோர் யாருடைய தாமத்தை அடைகிறார்கள்? உண்மையாகச் சொல்; நீ எனக்குத் தன்னை அறிந்தவனாகத் தோன்றுகிறாய்.
Verse 4
ययातिरुवाच इमं भौम॑ नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे । ते कड़्कगोमायुबलाशनार्थ- क्षीणा विवृद्धिं बहुधा व्रजन्ति
யயாதி கூறினான்— அரசே! புகழ் வேட்கையால் தம் வாயாலேயே தம் புண்ணியச் செயல்களைப் பறைசாற்றுவோர் அனைவரும் இந்தப் பூமியிலுள்ள நரகத்தில் வீழ்வர். அங்கே கழுகு, நரி, காகம் ஆகியவற்றின் இரையாகும் இந்த உடலைப் பேணுவதற்காகக் கடும் உழைப்பால் அவர்கள் சோர்வுறுவர்; பின்னர் மகன், பேரன் முதலிய வடிவில் பலவகையாக விரிவடைவர்.
Verse 5
तस्मादेतद् वर्जनीयं नरेन्द्र दुष्ट लोके गर्हणीयं च कर्म । आखा्यात॑ ते पार्थिव सर्वमेव भूयश्वेदानीं वद कि ते वदामि
ஆகையால், நரேந்திரா! இவ்வுலகில் தீயதும் பழிக்கத்தக்கதுமான செயலை முற்றிலும் விலக்க வேண்டும். பூபாலா! நான் உனக்கு எல்லாவற்றையும் கூறிவிட்டேன்; இப்போது சொல்—இன்னும் உனக்கு என்ன கூற வேண்டும்?
Verse 6
अष्टक उवाच यदा तु तान् वितुदन्ते वयांसि तथा गृथ्रा: शितिकण्ठा: पतज्जभा: । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति न भौममन्यं नरकं॑ शृणोमि
அஷ்டகன் கேட்டான்—மரணத்திற்குப் பின் பறவைகள், கழுகுகள், நீலகண்டப் பறவைகள், பட்டங்குகள் முதலியவை அவர்களை கிழித்து கிழித்து உண்டால், அவர்கள் எவ்வாறு நிலைத்திருப்பர்? எவ்விதமாக மீண்டும் பிறப்பர்? ‘பௌம’ எனும் வேறு நரகத்தை நான் இதுவரை கேள்விப்பட்டதில்லை.
Verse 7
ययातिरुवाच ऊर्ध्व॑ देहात् कर्मणा जृम्भमाणाद् व्यक्त पृथिव्यामनुसंचरन्ति । इमं भौम॑ नरकं ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान्
யயாதி கூறினார்—தம் செயல்களால் தோன்றி வளர்கின்ற வெளிப்பட்ட உடலைப் பெற்று, கருவிலிருந்து வெளிவந்த பின் உயிர்கள் இப்பூமியில் புலன்விஷயங்களிடையே வெளிப்படையாகச் சுற்றித் திரிகின்றன. அந்தச் சுற்றுதலே ‘பௌம நரகம்’ எனப்படுகிறது; அதிலேயே அவர்கள் வீழ்கின்றனர். அதில் வீழ்ந்த பின் வீணாகக் கழியும் பல ஆண்டுக் குவியல்களை அவர்கள் கவனிக்கார்.
Verse 8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथा अशीतिं परिवत्सराणि । तान् वै तुदन्ति पतत:ः प्रपातं भीमा भौमा राक्षसास्तीक्षणदंष्टा:
சில உயிர்கள் ஆகாயலோகத்தில் அறுபதாயிரம் ஆண்டுகள் தங்குகின்றன; சிலர் எண்பதாயிரம் ஆண்டுகள் வரை அங்கே வாழ்கின்றனர். பின்னர் காலம் முடிந்ததும் அவர்கள் பூமிக்குத் தள்ளப்பட்டு விழுகின்றனர். அந்த அச்சமூட்டும் வீழ்ச்சியில் கூர்மையான பற்களுடைய பூமியில் பிறந்த பயங்கர ராக்ஷசர்கள் அவர்களை கடுமையாகத் துன்புறுத்துகின்றனர்.
Verse 9
अष्टक उवाच यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्टा: । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति कथंभूता गर्भभूता भवन्ति
அஷ்டகன் கேட்டான்—எந்தப் பாவத்தின் காரணமாக கூர்மையான பற்களுடைய அந்தப் பயங்கர பூமிஜ ராக்ஷசர்கள் ஆகாயத்திலிருந்து விழும் உயிர்களைத் துன்புறுத்துகின்றனர்? அவர்கள் விழுந்த பின் எவ்வாறு உயிர்த்திருப்பர், எவ்விதமாக உருவம் எடுப்பர், மேலும் எவ்வாறு கருவில் புகுவர்?
Verse 10
ययातिरुवाच अस॑र॑ रेत: पुष्पफलानुपृक्त- मन्वेति तद् वै पुरुषेण सृष्टम् । स वै तस्या रज आपसद्यते वै स गर्भभूत: समुपैति तत्र
யயாதி கூறினார்—முன்கர்மங்களின் ‘மலர்-கனி’ போன்ற மீதிப்பலன்களுடன் கலந்த உயிர்வித்து (விந்து), ஆணால் அமைக்கப்பட்ட விதிப்படி தக்க யோனியைத் தொடர்கிறது. பெண்ணுள் புகுந்து அவளது ரஜஸ்ஸுடன் சேர்ந்து, அந்த விதுவில் புகுந்த உயிர் அங்கே கருவாக நிலைபெறுகிறது.
Verse 11
वनस्पतीनोषधीक्षाविशन्ति अपो वायु पृथिवीं चान्तरिक्षम् चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्व- मेवम्भूता गर्भभूता भवन्ति
அஷ்டகன் கூறினார்—உயிர்கள் நீருருவாகி மரங்களிலும் மூலிகைகளிலும் புகுகின்றன; நீர், காற்று, மண், ஆகாயம் ஆகியவற்றிலும் சென்று சேர்கின்றன. தம் கர்மத்தின்படி எல்லா வடிவங்களாகவும் ஆகின்றன—நான்குகாலி உயிர்களாகவும் இருகாலி மனிதர்களாகவும். இவ்வாறு பூமிக்கு வந்து, முன் கூறிய ஒழுங்கின்படி மீண்டும் கருவுறும் நிலையை அடைகின்றன.
Verse 12
अष्टक उवाच अन्यद् वरपुर्विद्धातीह गर्भ- मुताहोस्वित् स्वेन कायेन याति । आपसद्यमानो नरयोनिमेता- माचक्ष्व मे संशयात् प्रब्रवीमि
அஷ்டகன் கூறினார்—அரசே! மனித யோனியில் புக வருகிற உயிர், முன் இருந்த அதே உடலோடு கருவில் வருகிறது எனவா? அல்லது வேறொரு உடலை ஏற்றுக்கொள்கிறதா? இந்த மறைபொருளை எனக்கு தெளிவாகச் சொல்லுங்கள்; ஐயத்தினாலேயே நான் கேட்கிறேன்.
Verse 13
शरीरभेदाभिसमुच्छूयं च चक्षु:श्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् एतत तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्ट: क्षेत्रज्ञ त्वां तात मन्याम सर्वे
அஷ்டகன் கூறினார்—உயிர் கருவில் புகும்போது, வேறுபட்ட உடல்தாங்கல்கள், கண்-காது முதலிய இந்திரியங்கள், மேலும் சுயநினைவு (சேதனை) ஆகியவற்றை எவ்வாறு பெறுகிறது? நான் கேட்டதற்கு இந்த முழுத் தத்துவத்தையும் விளக்குங்கள். ஐயா, நாங்கள் அனைவரும் உங்களை க்ஷேத்ரஜ்ஞன்—ஆத்மத் தத்துவம் அறிந்தவர்—என்று கருதுகிறோம்.
Verse 14
ययातिरुवाच वायु: समुत्कर्षति गर्भयोनि- मृतौ रेत: पुष्परसानुपृक्तम् | स तत्र तन्मात्रकृताधिकार: क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
யயாதி கூறினார்—கருவுறுதற்குரிய காலத்தில், பெண்ணின் ஜனனரசத்துடன் கலந்த விந்துவை பிராணவாயு கருப்பைக்குள் இழுத்துச் செல்கிறது. அங்கே நுண்ணிய பூதங்கள் தத்தம் செயலாதிக்கத்தின்படி அதனைப் பற்றிக் கொண்டு, ஒழுங்காகக் கரு ஊட்டம் பெற்று வளர்கிறது.
Verse 15
स जायमानो विगृहीतमात्र: संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्य: । स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं सवै रूप॑ पश्यति चक्षुषा च
கருவில் வளர்ந்து எல்லா அங்கங்களும் நிறைவுற்று பிறக்கும் போது, அவன் சைதன்யத்தை ஆதாரமாகக் கொண்டு கருப்பையிலிருந்து வெளிவந்து ‘மனிதன்’ என அழைக்கப்படுகிறான். இவ்வுலகில் அவன் காதுகளால் ஒலியை உணர்கிறான்; கண்களால் உருவத்தைப் பார்க்கிறான்.
Verse 16
प्राणेन गन्धं जिह्लयाथो रसं च त्वचा स्पर्श मनसा वेद भावम् | इत्यष्टकेहोपदहितं हि विद्धि महात्मनां प्राणभृतां शरीरे
பிராணனால் மணத்தை, நாவால் சுவையை, தோலால் தொடுதலை, மனத்தால் உள்ளார்ந்த உணர்வுகளையும் நோக்கங்களையும் அறிகிறான். அஷ்டகா! மகாத்மையான பிராணிகளின் உடலில் உயிர் இவ்வாறே நிறுவப்பட்டு செயல்படுகிறது என்பதை அறிந்துகொள்.
Verse 17
अष्टक उवाच यः संस्थित: पुरुषो दहांते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा । अभावभूत: स विनाशगमेत्य केनात्मना चेतयते परस्तात्
அஷ்டகன் கேட்டான்—ஒருவன் இறந்தபின் அவன் எரிக்கப்படுகிறான், அல்லது புதைக்கப்படுகிறான், அல்லது எறியப்பட்டு அடித்துச் செல்லப்படுகிறான். இவ்வாறு நிலை உடல் அழிந்து இல்லாமையாகிவிட்டால், அந்தச் சைதன்யமுள்ள ஜீவாத்மா பின்னர் எந்த ஆதாரத்தால் உணர்ந்து செயல்படுகிறது?
Verse 18
ययातिरुवाच हित्वा सो$सून् सुप्तवन्निष्टनित्वा पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा । अन््यां योनिं पवनाग्रानुसारी हित्वा देह भजते राजसिंह
யயாதி கூறினார்—அரசசிங்கமே! மனிதன் மூச்சு உள்ளபோதும் நிலை உடலை விட்டதுபோல் உறக்கத்தில் கனவில் உலாவுகிறான்; அதுபோலவே இந்தச் சைதன்யமுள்ள ஜீவாத்மா மங்கலான உச்சரிப்புடன் இம்மரித்த நிலை உடலைத் துறந்து, சூட்சும உடலை ஏற்று, புண்ணியமோ பாபமோ முன்னிலைப்படுத்தி, காற்றின் வேகம்போல் சென்று மற்றொரு யோனியை அடைகிறது.
Verse 19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति । कीटा: पतज्जाश्ष भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव
புண்ணியம் செய்தோர் புண்ணிய யோனிகளை அடைகிறார்கள்; பாபம் செய்தோர் பாப யோனிகளை அடைகிறார்கள். பாபிகள் புழு, பூச்சி முதலியவையாகப் பிறக்கிறார்கள். மகானுபாவரே! இவற்றை விரிவாகச் சொல்ல எனக்கு விருப்பமில்லை.
Verse 20
चतुष्पदा द्विपदा: षट्पदाश्न तथाभूता गर्भभूता भवन्ति । आखूयातमेतन्निखिलेन सर्व भूयस्तु कि पृच्छसि राजसिंह
அஷ்டகன் கூறினான்—இவ்வாறு கருவில் புகுந்த உயிர்கள் நான்குகால், இருகால், ஆறுகால் உடைய உயிரினங்களாகப் பிறக்கின்றன. இதனை நான் முழுமையாகவும் விரிவாகவும் விளக்கியுள்ளேன். இப்போது, அரசசிங்கமே! மேலும் என்ன கேட்க விரும்புகிறாய்?
Verse 21
अष्टक उवाच किंस्वित् कृत्वा लभते तात लोकान् मर्त्य: श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया वा | तन्मे पृष्ट: शंस सर्व यथाव- च्छुभाललोकान् येन गच्छेत् क्रमेण
அஷ்டகன் கேட்டான்—தந்தையே! மனிதன் எந்தக் கருமத்தைச் செய்து உயர்ந்த உலகங்களை அடைகிறான்? அவை தவத்தாலா, அறிவாலா பெறப்படுகின்றன? நான் இதையே கேட்கிறேன்—எந்த வழியால் படிப்படியாக நல்வுலகங்களையும் சிறந்த உலகங்களையும் அடைய முடியும் என்பதை முழுமையாகவும் உண்மையாகவும் கூறுங்கள்.
Verse 22
ययातिरुवाच तपश्न दान॑ च शमो दमश्न ह्वीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा । स्वर्गस्थ लोकस्य वदन्ति सन््तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम् । नश्यन्ति मानेन तमो5भिभूता: पुंस: सदैवेति वदन्ति सन्त:
யயாதி கூறினார்—அரசே! ஞானிகள் சொல்வதாவது: சொர்க்கலோகத்தில் நுழைய மனிதருக்குச் ஏழு பெரிய வாயில்கள் உள்ளன—தவம், தானம், மனஅமைதி (சமம்), தன்னடக்கம் (தமம்), நாணம், நேர்மை, மற்றும் எல்லா உயிர்களிடமும் கருணை. ஆனால் முனிவர்கள் மேலும் கூறுவது: அகந்தை என்னும் இருளால் ஆட்கொள்ளப்பட்டால், இவ்வாயில்கள் எப்போதும் அழிந்துபோகின்றன.
Verse 23
अधीयान: पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यश: परेषाम् | तस्यान्तवन्तश्ष भवन्ति लोका न चास्य तद् ब्रह्म फलं ददाति
வேதத்தைப் படித்து தன்னைப் பெரும் பண்டிதன் என எண்ணி, தன் அறிவால் பிறரின் புகழை அழிப்பவன்—அவனுடைய புண்ணிய உலகங்கள் நிலைத்திருக்காது; அவன் கற்ற வேதமும் அவனுக்கு உரிய பலனை அளிக்காது.
Verse 24
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञ:
அஷ்டகன் கூறினான்—பயம் நீக்கும் நான்கு செயல்கள் உள்ளன; ஆனால் அவை முறையாகச் செய்யப்படாமல் அகந்தையோடு செய்யப்படின், அவையே பயத்தைத் தரும்: அகந்தையுடன் செய்யும் அக்னிஹோத்திரம், அகந்தையுடன் கடைப்பிடிக்கும் மௌனம், அகந்தையுடன் மேற்கொள்ளும் வேதஅத்தியயனம், அகந்தையுடன் நடத்தும் யாகம்.
Verse 25
न मानमान्यो मुदमाददीत न संतापं प्राप्तुयाच्चावमानात् । सनन््तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधव: साधुबुद्धिं लभन्ते
அஷ்டகன் கூறினான்— ஞானி ஒருவன் மரியாதை பெற்றால் அளவுக்கு மீறி மகிழக் கூடாது; அவமதிப்பு வந்தால் மனம் வருந்தி சோரக் கூடாது. இவ்வுலகில் நல்லவர்களே நல்லவர்களை மதிக்கிறார்கள்; தீயவர்களுக்கு ‘இவர் சத்புருஷர்’ என்று அறியும் விவேகமும் கூட உண்டாகாது।
Verse 26
इति दद्यामिति यज इत्यधीय इति व्रतम् । इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वश:
‘நான் இதைத் தருகிறேன்’, ‘நான் இவ்வாறு யாகம் செய்கிறேன்’, ‘நான் இவ்வாறு சுவாத்யாயத்தில் ஈடுபடுகிறேன்’, ‘இது என் விரதம்’— இத்தகைய அகந்தை நிறைந்த சொற்கள் ‘பயமூட்டும்’ எனக் கூறப்படுகின்றன; அவற்றை முற்றிலும் விலக்க வேண்டும்।
Verse 27
ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम् । तद्वः श्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्तुयु: प्रेत्य चेह
அஷ்டகன் கூறினான்— அனைவருக்கும் அடைக்கலமான, ஆதிப் பழமையான, அசையாத பரமத் தத்துவம்; அதன் முன் மனத்தின் பாதைகளும் நின்று விடுகின்றன— அதுவே உங்களுக்குப் பேர்நன்மையாகட்டும். அதை உண்மையாக அறிந்த ஞானிகள் பரபிரம்மத்துடன் ஒன்றுபட்டு, இவ்வுலகிலும் மரணத்திற்குப் பின்பும் உச்சமான அமைதியை அடைகிறார்கள்।
Verse 90
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायाते नवतितमो<ध्याय: ।। ९० || इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयायातविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில், உத்தரயாயாத நிகழ்வைச் சார்ந்த தொண்ணூறாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது॥ 90॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on self-restraint versus impulse in a sacred setting: Mahābhiṣa’s continued gaze at Gaṅgā after a breach of decorum becomes an ethical lapse with karmic and institutional consequences, illustrating sabhā-maryādā as a Dharmic constraint.
Ritual merit and royal excellence do not exempt one from accountability; Dharma is situational and includes control of attention and conduct. Additionally, the narrative frames curses/boons as ethical governance mechanisms that translate cosmic order into historical causality.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is genealogical and ethical framing—explaining how rebirth directives and curse-resolution contracts generate the conditions for subsequent Kuru succession developments.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.