Adhyaya 90
Ādi Parva, Adhyāya 90 — Pūror Vaṃśa, Kuru-Pravara, and the Janamejaya Line (Genealogical Recitation)
Upa-parva: Anuvaṃśa (Pūru–Kuru Vaṃśānukīrtana) — Dynastic Genealogy and Legitimacy Discourse
This chapter opens with Janamejaya requesting a fuller, more detailed account of ancestral origins, expressing that condensed narration does not satisfy his interest in the dynasty’s sacred genealogy. Vaiśaṃpāyana responds by presenting a structured lineage: from Dakṣa and Aditi through Vivasvān, Manu, Ilā, Purūravas, and Yayāti; then the bifurcation into Yādavas (from Yadu) and Pauravas (from Pūru). The recitation continues through a sequence of rulers with occasional etymological explanations tied to deeds (e.g., Prācinvān, Ayutanāyī, Bharata, Hāstinapura via Hastī, Śaṃtanu). The narrative then reaches the critical Kuru nodes: Pratīpa’s sons (Devāpi, Śaṃtanu, Bāhlīka), Śaṃtanu’s marriage to Gaṅgā producing Devavrata (Bhīṣma), and the integration of Satyavatī and Vyāsa (Dvaipāyana). It records the deaths and succession issues of Citrāṅgada and Vicitravīrya, Satyavatī’s concern about dynastic extinction, and Vyāsa’s production of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura. The account then compresses forward: Pāṇḍu’s curse episode and the divine births of the Pāṇḍavas; the Pāṇḍavas’ movements (including the lac-house plot, encounters with non-human adversaries, and Draupadī’s marriage); the next generation (Abhimanyu and Uttarā) and the preservation of Parīkṣit by Kṛṣṇa’s intervention. The chapter closes with Parīkṣit’s marriage and the birth of Janamejaya, ending with a phalaśruti-like claim that hearing Pūru’s lineage purifies moral fault.
Chapter Arc: स्वर्गलोक में पुण्य-क्षय से डगमगाते हुए राजा ययाति अपना परिचय देते हैं—‘मैं नहुष-पुत्र ययाति, पूरु का पिता’—और सत्पुरुषों के बीच गिर पड़ने की लज्जा से काँप उठते हैं। → ययाति और अष्टक के बीच ‘वृद्धि’ का मानदण्ड उठता है: क्या पूज्यता केवल आयु से आती है, या विद्या-तप-जन्म-शील से? अष्टक आयु-गौरव को काटते हैं और धर्म-आचरण, विनय, वेदाध्ययन, यज्ञ, तप तथा अहंकार-शून्यता को श्रेष्ठता का आधार बताते हैं। → अष्टक का निर्णायक उपदेश—धन से हर्ष न हो, दुःख से तपन न हो; धीर पुरुष समभाव से रहे, ‘दिष्टं बलीय’ मानकर न हर्षित हो न शोकाकुल—ययाति के स्वर्ग-पतन की पीड़ा को सीधे धर्म-दर्शन में रूपान्तरित कर देता है। → ययाति बताते हैं कि वे प्रजापति के दुर्लभ लोक में दीर्घकाल रहे, पर पुण्य क्षीण होने पर पतन निश्चित हुआ; पतन-क्षण में देवताओं ने उन्हें अष्टक आदि की यज्ञभूमि का संकेत दिया, और वे हवि-गन्ध व धूम-चिह्नों का अनुसरण कर वहाँ पहुँचे—यानी पतन भी सत्संग और यज्ञ-धर्म की ओर ले जाने वाला मार्ग बन गया। → ययाति अब यज्ञभूमि पर उपस्थित हैं—आगे यह तय होना शेष है कि सत्पुरुषों/यजमानों के साथ संवाद और पुण्य-विनिमय से उनका पतन रुकेगा या नया धर्म-निर्णय जन्म लेगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ कराता बछ। अर: एकोननवतितमो<ध्याय: ययाति और अष्टकका संवाद ययातिरुवाच अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्र: पूरो: पिता सर्वभूतावमानात् | प्रभ्रंशित: सुरसिद्धर्षिलोकात् परिच्युत: प्रपताम्यल्पपुण्य:
யயாதி கூறினான்—மகாத்மா! நான் நஹுஷனின் மகனும், பூருவின் தந்தையும் ஆகிய யயாதி. எல்லா உயிர்களையும் அவமதித்ததால் என் புண்ணியம் சிதைந்தது; ஆகவே தேவர்கள், சித்தர்கள், மகரிஷிகளின் உலகங்களிலிருந்து வீழ்த்தப்பட்டு, குறைந்த புண்ணியனாய் நான் கீழ்நோக்கி சரிந்து விழுகின்றேன்।
Verse 2
अहं हि पूर्वो वयसा भवदभ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे । यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्ध: स पूज्यो भवति द्विजानाम्
நான் உங்களைவிட வயதில் மூத்தவன்; ஆகையால் உங்களுக்கு வணக்கம் செலுத்தவில்லை. இருபிறப்பினரிடையே கல்வி, தவம் அல்லது பிறப்பால் மேன்மையும் மூப்பும் உடையவன் தான் வணக்கத்திற்குரியவன் எனக் கருதப்படுகிறான்।
Verse 3
जटद्टक उवाच अवादीस्त्वं वयसा य: प्रवृद्ध: स वै राजन नाभ्यधिक: कथ्यते च | यो विद्यया तपसा सम्प्रवृद्ध: स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्
அஷ்டகன் கூறினான்—அரசே! வயதில் மூத்தவனே அதிக மதிப்புக்குரியவன் என்று நீர் கூறினீர்; ஆனால் இருபிறப்பினரிடையே கல்வியும் தவமும் கொண்டு உயர்ந்தவனே உண்மையில் வணக்கத்திற்குரியவன்.
Verse 4
ययातिरुवाच प्रतिकूल कर्मणां पापमाहु- स्तद् वर्तते5प्रवणे पापलोक्यम् । सनन््तो<सतां नानुवर्तन्ति चैतद् यथा चैषामनुकूलास्तथा55सन्
யயாதி கூறினார்—தர்மத்திற்கு எதிராகச் செய்யப்படும் செயல்களிலிருந்தே பாவம் உண்டாகிறது; அது பாவலோகம் (நரகம்) அடையச் செய்கிறது, குறிப்பாக கட்டுப்பாடற்றவர்களிடமே அது காணப்படுகிறது. தீயோரின் தீச்செயலை நல்லோர் பின்பற்றார்; அவர்கள் தர்மத்திற்கேற்றவாறு, முறையாக நடப்பர்.
Verse 5
अभूद् धनं मे विपुलं गतं तद् विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि । एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो यो वर्तते स विजानाति धीर:
ஜரத்காரு கூறினார்—என்னிடம் புண்ணியமாகிய பெரும் செல்வம் இருந்தது; ஆனால் பிறரை இகழும் பழக்கத்தால் அது அனைத்தும் அழிந்தது. இப்போது நான் எவ்வளவு முயன்றாலும் அதை மீட்டெடுக்க இயலவில்லை. என் இந்த வீழ்ந்த நிலையைக் கருத்தில் கொண்டு தன் ஆத்ம நலனில் நிலைத்திருப்பவனே உண்மையான ஞானி; அவனே திடமுடையவன்.
Verse 6
महाधनो यो यजते सुयज्ञै- र्य: सर्वविद्यासु विनीतबुद्धि: । वेदानधीत्य तपसा<5<योज्य देहं दिव॑ समायात् पुरुषो वीतमोह:
மிகுந்த செல்வம் உடையவனாயினும் சிறந்த யாகங்களால் இறைவனை வழிபடுகிறவன், எல்லா கல்விகளிலும் பணிவும் கட்டுப்பாடும் கொண்ட அறிவுடையவன், வேதங்களைப் பயின்று உடலைத் தவத்தில் இணைக்கிறவன்—அத்தகைய மயக்கமற்ற மனிதன் விண்ணுலகை அடைகிறான்.
Verse 7
न जातु हृष्येन्महता धनेन वेदानधीयीतानहंकृतः स्यात् | नानाभावा बहवो जीवलोके दैवाधीना नष्टचेष्टाधिकारा: । तत् तत् प्राप्य न विहन्येत धीरो दिष्टं बलीय इति मत्वा55त्मबुद्धा
மிகுந்த செல்வம் கிடைத்ததனால் ஒருபோதும் களிப்படையாதே; வேதங்களைப் படி, ஆனால் அகந்தை கொள்ளாதே. இந்த உயிருலகில் பல்வேறு இயல்புகளுடைய பலர் உள்ளனர்; அனைவரும் தெய்வம் (பிராரப்தம்) ஆள்கையில் இருப்பதால், அவர்களின் முயற்சிகளும் பலன்களை ஆளும் உரிமையும் பலவேளை வீணாகின்றன. ஆகவே திடமுடையவன் எது கிடைத்தாலும் அதனால் கலங்காதிருக்க வேண்டும்—‘திஷ்டம் (பிராரப்தம்) தான் வலிமையானது’ என்று அறிந்து.
Verse 8
सुखं हि जन्तुर्यदि वापि दु:खं दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या । तस्माद् दिष्टं बलवन्मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कथंचित्
உயிர் இன்பமோ துன்பமோ பெறுவது தன் வலிமையால் அல்ல; அது தெய்வம் (பிராரப்தம்) ஆள்கையில் தான். ஆகவே திஷ்டம் (பிராரப்தம்) வலிமையானது என்று எண்ணி, எந்த நிலையிலும் துயரால் எரியவும் கூடாது; மகிழ்ச்சியால் துள்ளவும் கூடாது.
Verse 9
दुःखैर्न तप्येन्न सुखै: प्रहष्येत् समेन वर्तेत सदैव धीर: । दिष्टं बलीय इति मन्यमानो न संज्वरेन्नापि हृष्येत् कथंचित्
துன்பத்தால் தளர்ந்து போகவும் கூடாது; இன்பத்தால் அளவில்லா மகிழ்ச்சியில் மிதக்கவும் கூடாது. திடநெஞ்சுடையவன் எப்போதும் சமநிலையுடன் நடப்பான்; விதியே வலிமைமிக்கது என்று எண்ணி, எந்த வகையிலும் கவலையிலும் மகிழ்ச்சியிலும் அடிமையாவதில்லை.
Verse 10
भये न मुहाम्यष्टकाहं कदाचित् संतापो मे मानसो नास्ति कश्षित् । धाता यथा मां विदधीत लोके ध्रुवं तथाहं भवितेति मत्वा
அஷ்டகா! அச்சம் எழுந்தாலும் நான் ஒருபோதும் மயங்குவதில்லை; என் உள்ளத்தில் எந்த மனவேதனையும் இல்லை. ஏனெனில் இந்த உலகில் விதியமைப்பவன் என்னை எவ்வாறு வைத்திருக்கிறானோ, அதே நிலையிலே நான் உறுதியாக இருப்பேன் என்று நான் நிச்சயமாக எண்ணுகிறேன்.
Verse 11
संस्वेदजा अण्डजाश्षोद्धिदश्न सरीसृपा: कृमयो<थाप्सु मत्स्या: । तथाश्मानस्तृणकाष्ठ॑ च सर्वे दिष्टक्षये स्वां प्रकृति भजन्ति
வியர்வையால் பிறப்போர், முட்டையால் பிறப்போர், மண்ணிலிருந்து முளைப்போர், ஊர்வன, புழுக்கள், நீரில் வாழும் மீன்கள் முதலிய உயிர்கள்—அதேபோல் கற்கள், புல், மரக்கட்டைகள்—இவை அனைத்தும், விதியால் ஒதுக்கப்பட்ட அனுபவப் பலன் முழுமையாகச் சிதைந்தபோது, தத்தம் ஆதிப் இயல்பிற்கே மீள்கின்றன.
Verse 12
अनित्यतां सुखदु:खस्य बुद्ध्वा कस्मात् संतापमष्टकाहं भजेयम् | कि कुर्या वै कि च कृत्वा न तप्ये तस्मात् संतापं वर्जयाम्यप्रमत्त:
அஷ்டகா! இன்பமும் துன்பமும் இரண்டும் நிலையற்றவை என்று அறிந்தபின், நான் எவ்வாறு துயரத்தில் ஆழ்வேன்? நான் என்ன செய்ய வேண்டும், மேலும் என்ன செய்தால் வருத்தமின்றி இருப்பேன்—என்ற கவலைச் சிந்தனையை நான் விட்டுவிட்டேன். ஆகவே விழிப்புடன் இருந்து, சோகமும் மனவேதனையும் என்னிடமிருந்து விலக்கி வைக்கிறேன்.
Verse 13
(दुःखे न खिद्येन्न सुखेन माद्येत् समेन वर्तेत स धीरधर्मा । दिष्टं बलीय: समवेक्ष्य बुद्ध्या न सज्जते चात्र भृशं मनुष्य: ।।
துன்பத்தில் தளராதவனும், இன்பத்தில் மயங்காதவனும், அனைவரிடமும் சமநிலையுடன் நடப்பவனும்—அவனே திடமான தர்மத்தில் நிலைத்தவன். விதி (பிராரப்தம்) மிக வலிமைமிக்கது என்று தெளிந்த அறிவால் உணர்ந்த ஞானி, இவ்வுலகில் எந்தப் பொருளிலும் நிலையிலும் மிகையாகப் பற்றுக் கொள்ளான். வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா! இவ்வாறு உரைத்துக் கொண்டிருந்த, எல்லா நற்குணங்களும் நிறைந்த அரசன் யயாதி—அஷ்டகனின் தாய்வழித் தாத்தா—அந்தரத்தில், தானே சொர்க்கலோகத்தில் நிற்பதுபோல் நிலைத்திருந்தான். அவன் இவ்வாறு சொன்னபின், அஷ்டகன் அவனை மீண்டும் வினவினான்.
Verse 14
अष्टक उवाच ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्र प्रधाना- स्त्वया भुक्ता यं च काल॑ यथावत् | तान् मे राजन ब्रूहि सर्वान् यथावत् क्षेत्रज्मवद् भाषसे त्वं हि धर्मान्
அஷ்டகன் கூறினான்—அரசர்களின் தலைவனே! நீ வாழ்ந்து முறையாக இன்பங்களை அனுபவித்த முதன்மை உலகங்கள் எவை, ஒவ்வொன்றிலும் நீ கழித்த காலம் எவ்வளவு—அவற்றையெல்லாம் எனக்கு உண்மையாய் கூறுவாயாக. அரசே, நீ க்ஷேத்ரஜ்ஞன் போல தர்மத்தை உரைக்கிறாய்.
Verse 15
ययातिरुवाच राजाहमासमिह सार्वभौम- स्ततो लोकान् महतश्चलाजयं वै | तत्रावसं वर्षसहस्रमात्र ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेत:
யயாதி கூறினான்—அஷ்டகா! இவ்வுலகிலே நான் ஒருகாலத்தில் சர்வபௌமச் சக்கரவர்த்தி அரசனாக இருந்தேன். பின்னர் புண்ணியக் கர்மத்தின் வலிமையால் மாபெரும் தெய்வீக உலகங்களை வென்று, அவற்றில் ஆயிரம் ஆண்டுகள் தங்கினேன். அதன் பின் அவற்றையும் மீறிய பரம உலகை அடைந்தேன்.
Verse 16
ततः पुरी पुरुहृतस्य रम्यां सहस्रद्वारां शतयोजनायताम् । अध्यावसं वर्षसहसतमात्र ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेत:
அதன்பின் புருஹூதன் (இந்திரன்) உடைய அழகிய நகரத்தை அடைந்தேன்—அது நூறு யோஜனை விரிவும், ஆயிரம் வாயில்களும் கொண்டது. அங்கே நான் ஆயிரம் ஆண்டுகள் மட்டுமே தங்கினேன்; பின்னர் அதையும் மீறிய உயர்ந்த உலகை அடைந்தேன்.
Verse 17
ततो दिव्यमजंर प्राप्प लोक॑ प्रजापतेलॉकपतेर्दुरापम् । तत्रावसं वर्षसहसमात्रं ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेत:
அதன்பின் உலகங்களின் அதிபதி பிரஜாபதியின் தெய்வீகமான, முதுமை புகாத உலகை அடைந்தேன்; அது லோகபாலர்களுக்கும் அரிதானது. அங்கே நான் ஆயிரம் ஆண்டுகள் மட்டுமே இருந்தேன்; பின்னர் அதைவிடச் சிறந்த உலகை அடைந்தேன்.
Verse 18
स देवदेवस्य निवेशने च विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम् । सम्पूज्यमानस्त्रिदशै: समस्तै- स्तुल्यप्रभावद्युतिरी श्वराणाम्
அது தேவர்களின் தேவரான பிரம்மாவின் வாசஸ்தலம். அங்கே நான் விருப்பம்போல் பல உலகங்களில் உலாவி வாழ்ந்தேன்; முப்பத்துமூன்று தேவர்களாலும் முழுமையாகப் போற்றப்பட்டேன். அப்போது என் மாட்சியும் ஒளியும் தேவேஸ்வரர்களுக்கு ஒப்பானதாக இருந்தது.
Verse 19
तथावसं नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् | सहाप्सरोभिविंहरन् पुण्यगन्धान् पश्यन् नगान् पुष्यितांश्चवारुरूपान्
இவ்வாறு நந்தனவனத்தில் விருப்பம்போல் உருவம் எடுத்துக் கொண்டு அப்சரைகளுடன் விளையாடி நான் பத்து இலட்சம் ஆண்டுகள் கழித்தேன். அங்கே மலர்களால் கனிந்த, தூயவும் மங்களமும் ஆன நறுமணம் கொண்ட அதிசய மரங்களையும் பலவகை மலைகளையும் கண்டேன்—முன்புண்ணியத்தின் பயனாகக் கிடைத்த விண்ணுலக இன்பத்தின் காட்சி; ஆயினும் காலத்தின் எல்லைக்குள் கட்டுப்பட்டதே.
Verse 20
तत्र स्थितं मां देवसुखेषु सक्तं काले5तीते महति ततो&5तिमात्रम् | दूतो देवानामत्रवीदुग्ररूपो ध्वंसेत्युच्चैस्त्रि: प्लुतेन स्वरेण
அங்கே இருந்து நான் தேவருலக இன்பங்களில் பற்றுக் கொண்டேன். பின்னர் அளவுக்கு மீறிய நீண்ட காலம் கடந்தபின், பயங்கர உருவம் கொண்ட தேவதூதன் வந்து, நீண்ட ஒலியுடன் உரத்த குரலில் மூன்று முறை கூறினான்—“வீழ்! வீழ்! வீழ்!”
Verse 21
एतावन्मे विदितं राजसिंह ततो भ्रष्टो5हं नन्दनात् क्षीणपुण्य: । वाचो<5श्रौष॑ चान्तरिक्षे सुराणां सानुक्रोशा: शोचतां मां नरेन्द्र
அரசசிங்கமே! எனக்குத் தெரிந்தது இதுவரைதான். அதன் பின் புண்ணியம் குன்றியதால் நான் நந்தனவனத்திலிருந்து வீழ்ந்தேன். மனிதரின் தலைவனே! அப்போது எனக்காக இரங்கிய தேவர்கள் கூறிய கருணை நிறைந்த சொற்களை நான் ஆகாயத்தில் கேட்டேன்.
Verse 22
अहो कष्ट क्षीणपुण्यो ययाति: पतत्यसौ पुण्यकृत् पुण्यकीर्ति: । तानब्रुवं पतमानस्ततोऊहं सतां मध्ये निपतेयं कथं नु
“அய்யோ! எத்தனை துயரம்—புண்ணியச் செயல்களால் புகழ்பெற்ற, தூய கீர்த்தியுடைய யயாதி அரசன் புண்ணியம் குன்றி வீழ்கிறான்!” என்று அவர்கள் சொன்னார்கள். அப்போது வீழ்ந்து கொண்டிருந்த நான் அவர்களிடம் கேட்டேன்—“தேவர்களே! நான் சத்புருஷர்களிடையே விழுவதற்கு என்ன வழி?”
Verse 23
तैराख्याता भवतां यज्ञभूमि: समीक्ष्य चेमां त्वरितमुपागतो5स्मि । हविर्गन्ध॑ देशिकं यज्ञभूमे- र्धूमापाड़ं प्रतिगृह प्रतीत:
தேவர்கள் எனக்கு உங்கள் யாகபூமியைச் சுட்டிக் காட்டினர். அதை நோக்கி நான் உடனே இங்கே வந்தேன். இந்த வேதிக்குத் திசை காட்டும் ஹவிசின் நறுமணத்தை உணர்ந்து, மேலெழும் யாகப் புகையின் தொடரை கண்டதும் என் உள்ளம் உறுதியும் ஆறுதலும் பெற்றது.
Verse 89
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायाते एकोननवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयायातविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில், உத்தர-யயாத உபாக்யானம் தொடர்பான எண்பத்தொன்பதாம் (ஏகோனநவதிதம) அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The central dilemma is dynastic preservation versus normative constraints: when succession fails (Vicitravīrya dies heirless), the tradition authorizes exceptional mechanisms (Vyāsa’s niyoga) to sustain political order and lineage legitimacy.
Genealogy is presented as ethical infrastructure: individual actions (vows, restraint, ritual duty, or impulsive harm such as Pāṇḍu’s) propagate consequences across generations, shaping both legitimacy and suffering.
Yes. The closing statement asserts that hearing the Pūru lineage (pūror vaṃśa) and the Pāṇḍava line is meritorious and is said to free the listener from moral fault (a purification claim typical of phalaśruti-style closures).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.