Adhyaya 89
Adi ParvaAdhyaya 8914 Verses

Adhyaya 89

Paurava-vaṃśa-kathana (Account of the Paurava Lineage) | महाभारत आदि पर्व अध्याय ८९

Upa-parva: Paurava–Aila Vaṃśānucarita (Genealogical Account of the Paurava Line)

This chapter is a structured genealogical response to Janamejaya’s inquiry about the kings of Pūru’s line, with emphasis on their virtues, prowess, and continuity. Vaiśaṃpāyana enumerates major nodes of succession: Pūru’s descendants (including Pravīra and Manasyu), the prolific Anādhṛṣṭi line, and subsequent rulers such as Matināra, Taṃsu, Ilina, and Duḥṣanta, culminating in Bharata and the consolidation of the Bharata identity. The narrative then traces Bhūmanyu and Vitatha, followed by Suhotra and his royal rituals and prosperity. A key historical-ethical episode appears with Saṃvaraṇa: a period of demographic and ecological collapse and military defeat leads to exile near the Sindhu; after prolonged hardship, Vasiṣṭha arrives, is accepted as purohita, and consecrates the Paurava back to sovereignty. The genealogy proceeds to Kuru—whose tapas sacralizes Kurukṣetra—and onward to later descendants, including Pratīpa and his sons (Devāpi, Śaṃtanu, Bāhlīka), thereby linking early Aila-Paurava origins to the immediate prehistory of the Kuru house central to the epic.

Chapter Arc: स्वर्गलोक के पुण्य-लोकों से राजर्षि ययाति का तेजस्वी पतन आरम्भ होता है—सूर्यपथ से गिरते हुए उस अद्भुत प्रकाशमान पुरुष को देखकर सिद्ध-समूह विस्मित हो उठता है। → ययाति इन्द्र से कहता है कि उसने देव, मनुष्य, गन्धर्व, महर्षि—किसी में भी अपने तप के तुल्य सामर्थ्य नहीं देखा; यह आत्म-गौरव (अवमानना) उसके पुण्य-क्षय का कारण बनता है। इन्द्र उसे चेताता है कि समान-श्रेष्ठ जनों के प्रति तिरस्कार से प्राप्त लोक नश्वर हो जाते हैं और पुण्य क्षीण होते ही पतन निश्चित है। → इन्द्र का निर्णायक वचन: ‘तू सत्पुरुषों के बीच प्रतिष्ठा से च्युत हुआ है; इसलिए तेरे ये लोक अन्तवान् हैं—पुण्य क्षीण होने पर तू गिर रहा है।’ उसी क्षण ययाति का स्वर्ग से पतन प्रत्यक्ष हो जाता है। → पतित ययाति को देखकर राजर्षि अष्टक (सत्धर्म-विधान का गोप्ता) उसे सम्बोधित करता है—भय, विषाद और मोह त्यागने को कहता है, और सत्संग/सत्प्रतिष्ठा की महिमा बताता है: जैसे अग्नि में तपन-शक्ति, पृथ्वी में धारण-शक्ति, सूर्य में प्रकाश-शक्ति—वैसे ही सत्पुरुषों में आगन्तुक को संभालने और प्रतिष्ठित करने की शक्ति है। → अष्टक के प्रश्नों और ययाति के उत्तरों की ओर कथा मुड़ती है—पतन का कारण तो स्पष्ट हुआ, पर अब यह जिज्ञासा शेष है कि ययाति किस प्रकार पुनः प्रतिष्ठा/उद्धार पाएगा।

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल १७३ “लोक हैं) नशा (0) अत न अष्टाशीतितमो< ध्याय: ययातिका स्वर्गसे पतन और अष्टकका उनसे प्रश्न करना इन्द्र रवाच सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन्‌ गृहं परित्यज्य वनं गतो$सि । तत्‌ त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनासि तुल्यस्तपसा ययाते,इन्द्रने कहा--राजन्‌! तुम सम्पूर्ण कर्मोंको समाप्त करके घर छोड़कर वनमें चले गये थे। अतः नहुषपुत्र ययाते! मैं तुमसे पूछता हूँ कि तुम तपस्यामें किसके समान हो

இந்திரன் கூறினான்—அரசே, நீ எல்லாக் கடமைகளையும் நிறைவேற்றி இல்லத்தைத் துறந்து வனத்திற்குச் சென்றாய். ஆகவே நஹுஷனின் மகனே யயாதி, நான் உன்னைக் கேட்கிறேன்—தவத்தில் நீ யாருக்கு இணையானவன்?

Verse 2

ययातिरुवाच नाहं देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु महर्षिषु । आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्‌ पश्यामि वासव,ययातिने कहा--इन्द्र! मैं देवताओं, मनुष्यों, गन्धर्वों और महर्षियोंमेंसे किसीको भी तपस्यामें अपनी बराबरी करनेवाला नहीं देखता हूँ

யயாதி கூறினான்—வாசவனே, தேவர்கள், மனிதர்கள், கந்தர்வர்கள், மகரிஷிகள் இவர்களிடையே தவத்தில் எனக்கு இணையான ஒருவரையும் நான் காணவில்லை.

Verse 3

इन्द्र रवाच यदावमंस्था: सदृश: श्रेयसश्न अल्पीयसश्षाविदितप्रभाव: । तस्माल्लोकास्त्वन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितास्यद्य राजन्‌,इन्द्र बोले--राजन्‌! तुमने अपने समान, अपनेसे बड़े और छोटे लोगोंका प्रभाव न जानकर सबका तिरस्कार किया है, अतः तुम्हारे इन पुण्यलोकोंमें रहनेकी अवधि समाप्त हो गयी; क्योंकि (दूसरोंकी निन्‍दा करनेके कारण) तुम्हारा पुण्य क्षीण हो गया, इसलिये अब तुम यहाँसे नीचे गिरोगे

இந்திரன் கூறினான்—அரசே! உன்னுடன் சமமானவர்களையும், உன்னைவிட உயர்ந்தவர்களையும், உன்னைவிடத் தாழ்ந்தவர்களையும் அவர்களின் உண்மையான வல்லமை அறியாமல் நீ இகழ்ந்தாய். ஆகவே இப் புண்ணியலோகங்களில் உன் தங்கும் காலம் முடிந்தது. இகழ்ச்சியால் உன் புண்ணியம் சிதைந்தது; எனவே இன்று நீ இங்கிருந்து கீழே வீழ்வாய்.

Verse 4

ययातिरुवाच सुरर्िगन्धर्वनरावमानात्‌ क्षयं गता मे यदि शक्र लोका: । इच्छाम्यहं सुरलोकाद्‌ विहीन: सतां मध्ये पतितुं देवराज,ययातिने कहा--देवराज इन्द्र! देवता, ऋषि, गन्धर्व और मनुष्य आदिका अपमान करनेके कारण यदि मेरे पुण्यलोक क्षीण हो गये हैं तो इन्द्रलोकसे भ्रष्ट होकर मैं साधु पुरुषोंके बीचमें गिरनेकी इच्छा करता हूँ

யயாதி கூறினான்—ஓ ஷக்ரா, தேவராஜா! தேவர்கள், ரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், மனிதர்கள் ஆகியோரைக் அவமதித்ததனால் என் புண்ணியலோகங்கள் சிதைந்திருந்தால், சுவர்க்கத்திலிருந்து வீழ்ந்து நான் நல்லோரின் நடுவே இறங்க விரும்புகிறேன். தேவர்களின் அரசே, என்னை சத்புருஷர்களின் கூட்டத்திலே வீழச் செய்.

Verse 5

इन्द्र उवाच सतां सकाशे पतितासि राजं- क्ष्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूय: । एतद्‌ विदित्वा च पुनर्ययाते त्वं मावमंस्था: सदृश: श्रेयसश्ल॒,इन्द्र बोले--राजा ययाति! तुम यहाँसे च्युत होकर साधु पुरुषोंके समीप गिरोगे और वहाँ अपनी खोयी हुई प्रतिष्ठा पुन: प्राप्त कर लोगे। यह सब जानकर तुम फिर कभी अपने बराबर तथा अपनेसे बड़े लोगोंका अपमान न करना

இந்திரன் கூறினான்—அரசன் யயாதியே! நீ இங்கிருந்து வீழ்ந்து நல்லோரின் அருகே செல்வாய்; அங்கே நீ இழந்த மரியாதையை மீண்டும் பெறுவாய். இதை அறிந்து, யயாதியே, இனி உன்னுடன் சமமானவர்களையோ உன்னைவிட உயர்ந்தவர்களையோ ஒருபோதும் இகழாதே.

Verse 6

वैशम्पायन उवाच ततः प्रहायामरराजजुष्टान्‌ पुण्याँलल्‍लोकान्‌ पतमानं ययातिम्‌ | सम्प्रेक्ष्य राजर्षिवरो5ष्टकस्त- मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर देवराज इन्द्रके सेवन करनेयोग्य पुण्यलोकोंका परित्याग करके राजा ययाति नीचे गिरने लगे। उस समय राजर्षियोंमें श्रेष्ठ अष्टकने उन्हें गिरते देखा। वे उत्तम धर्म-विधिके पालक थे। उन्होंने ययातिसे कहा

வைசம்பாயனன் கூறினான்—ஜனமேஜயா! பின்னர் இந்திரன் உலாவும் அந்தப் புண்ணியலோகங்களை விட்டு அரசன் யயாதி கீழே வீழத் தொடங்கினான். அவனை வீழ்வதைக் கண்ட அரசரிஷிகளில் சிறந்த அஷ்டகன்—சத்தர்ம விதிகளைப் பாதுகாப்பவன்—யயாதியை நோக்கி உரைத்தான்.

Verse 7

बस * 2 <5७७५१११००७९७ ५4.4५ |./ 2... ययातिका पतन अट्क उवाच कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूप: स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्नि: । पतसस्‍्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्‌ खात्‌ खेचराणां प्रवरो यथार्क:,अष्टकने पूछा--इन्द्रके समान सुन्दर रूपवाले तरुण पुरुष तुम कौन हो? तुम अपने तेजसे अग्निकी भाँति देदीप्यमान हो रहे हो। मेघरूपी घने अन्धकारवाले आकाशसे आकाशचरी ग्रहोंमें श्रेष्ठ सूर्यवके समान तुम कैसे गिर रहे हो?

அஷ்டகன் கேட்டான்—இந்திரனைப் போன்ற அழகுருவுடைய இளைஞனே! நீ யார்? நீ உன் சொந்த ஒளியால் தீயைப் போலத் திகழ்கிறாய். மேகக் கூட்டங்களின் அடர்ந்த இருளால் மூடப்பட்ட வானத்திலிருந்து, வானில் உலவும் ஒளிப்பொருள்களில் முதன்மையான சூரியனைப் போலப் பிரகாசித்தும், நீ இவ்வாறு எப்படி வீழ்கிறாய்?

Verse 8

दृष्टवा च त्वां सूर्यपथात्‌ पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम्‌ । कि नु स्विदेतत्‌ पततीति सर्वे वितर्कयन्त: परिमोहिता: सम:,तुम्हारा तेज सूर्य और अग्निके सदृश है। तुम अप्रमेय शक्तिशाली जान पड़ते हो। तुम्हें सूर्यके मार्गसे गिरते देख हम सब लोग मोहित होकर इस तर्क-वितर्कमें पड़े हैं कि 'यह क्या गिर रहा है?”

சூரியப் பாதையிலிருந்து நீ வீழ்வதைப் பார்த்தோம்—வைஶ்வானர அக்கினி, சூரியன் போன்ற ஒளியுடன், அளவிட முடியாத வல்லமையுடன். அதனால் நாங்கள் அனைவரும் மயக்கமடைந்தோம். ‘இது என்ன வீழ்கிறது?’ என்று குழம்பி ஒருவரோடு ஒருவர் வாதாடுகிறோம்.

Verse 9

दृष्टवा च त्वां धिछितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्‌ । अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे तत्त्वं प्रपाते तव जिज्ञासमाना:,तुम इन्द्र, सूर्य और विष्णुके समान प्रभावशाली हो। तुम्हें आकाशमें स्थित देखकर हम सब लोग अब यह जाननेके लिये तुम्हारे निकट आये हैं कि तुम्हारे पतनका यथार्थ कारण क्या है?

தேவர்களின் பாதையில் நீ நிலைத்திருப்பதைப் பார்த்தோம்—இந்திரன், சூரியன், விஷ்ணு போன்ற பிரபாவம் உடையவனாய். இன்று நாங்கள் அனைவரும் உன்னை அணுகியுள்ளோம். உன் இந்த வீழ்ச்சியின் உண்மைக் காரணம் என்ன, அதன் தத்துவத்தை அறிய விரும்புகிறோம்.

Verse 10

नचापि त्वां धृष्णुम: प्रष्टमग्रे न च त्वमस्मान्‌ पृच्छसि ये वयं सम: । तत्‌ त्वां पृच्छामि स्पृहणीयरूप कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागा:,हम पहले तुमसे कुछ पूछनेका साहस नहीं कर सकते और तुम भी हमसे हमारा परिचय नहीं पूछते हो; कि हम कौन हैं? इसलिये मैं ही तुमसे पूछता हूँ। मनोरम रूपवाले महापुरुष! तुम किसके पुत्र हो? और किसलिये यहाँ आये हो?

முதலில் உன்னை வினவ நாங்கள் துணியவில்லை; நீயும் ‘நீங்கள் யார்?’ என்று எங்களை கேட்கவில்லை. ஆகவே நான் உன்னை வினவுகிறேன்—அழகிய வடிவுடைய மகாபுருஷனே! நீ யாருடைய மகன்? எந்த நோக்கத்திற்காக இங்கே வந்தாய்?

Verse 11

भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु चैवेन्द्रसमप्र भाव । त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहापि शक्र:,इन्द्रके तुल्य शक्तिशाली पुरुष! तुम्हारा भय दूर हो जाना चाहिये। अब तुम्हें विषाद और मोहको भी तुरंत त्याग देना चाहिये। इस समय तुम संतोंके समीप विद्यमान हो। बल दानवका नाश करनेवाले इन्द्र भी अब तुम्हारा तेज सहन करनेमें असमर्थ हैं

ஆட்கன் கூறினான்—“இந்திரனுக்கு ஒப்பான பிரபாவமுடையவனே! உன் அச்சம் நீங்கட்டும். துக்கமும் மயக்கமும் உடனே விட்டு விடு. நீ இப்போது சத்புருஷர்களின் அருகில் நிற்கிறாய்; பலனை அழித்த சக்ரனும் இனி உன் தேஜஸைத் தாங்க இயலான்.”

Verse 12

सन्त: प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प । ते संगता: स्थावरजड्रमेशा: प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु,देवेश्वर इन्द्रके समान तेजस्वी महानुभाव! सुखसे वंचित होनेवाले साधु पुरुषोंके लिये सदा संत ही परम आश्रय हैं। वे स्थावर और जंगम सब प्राणियोंपर शासन करनेवाले सत्पुरुष यहाँ एकत्र हुए हैं। तुम अपने समान पुण्यात्मा संतोंके बीचमें स्थित हो

ஆட்கன் கூறினான்—“தேவராஜ இந்திரனைப் போன்ற ஒளியுடைய மகாத்மாவே! இன்பத்திலிருந்து விலகிய சத்புருஷர்களுக்கு சாந்தர்களே எப்போதும் பரம அடைக்கலமும் உறுதியான ஆதாரமும். நிலைபெற்றதும் நகர்வதும் ஆகிய எல்லா உயிர்களின்மேலும் தர்மப்படி அதிகாரம் செலுத்தும் அந்த நீதிமான்கள் இங்கே கூடியுள்ளனர். நீயும் உனக்கு ஒப்பான புண்ணியமுடைய சாந்தர்களிடையே நிலைபெற்றிருக்கிறாய்.”

Verse 13

प्रभुरग्नि: प्रतपने भूमिरावपने प्रभु: । प्रभु: सूर्य: प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागत: प्रभु:,जैसे तपनेकी शक्ति अग्निमें है, बोये हुए बीजको धारण करनेकी शक्ति पृथ्वीमें है, प्रकाशित होनेकी शक्ति सूर्यमें है, इसी प्रकार संतोंपर शासन करनेकी शक्ति केवल अतिथिगमें है

எவ்வாறு எரிக்கும் ஆற்றல் அக்னியில், விதைக்கப்பட்ட விதையைத் தாங்கும் ஆற்றல் பூமியில், ஒளிரும் ஆற்றல் சூரியனில் உள்ளதோ—அவ்வாறே சத்புருஷர்கள்மீது ஆளும் வல்லமை விருந்தினனிடமே மட்டுமே உள்ளது।

Verse 88

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायाते अष्टाशीतितमो<ध्याय: ।। ८८ ॥। इस प्रकार श्रीमयहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयायातविषयक अद्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில், உத்தர–யயாதி நிகழ்வைச் சார்ந்த எண்பத்தெட்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।

Frequently Asked Questions

The chapter frames a legitimacy dilemma rather than a single personal choice: how a dynasty retains rightful sovereignty when faced with collapse (famine, mortality, invasion) and defeat—answered through re-alignment with dharma, competent counsel, and ritually validated restoration.

Political continuity is depicted as conditional: lineage alone is insufficient without dharmic governance, social stability, and recognized authority structures (purohita, consecration). Crisis becomes a test of institutional resilience and ethical order.

No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is archival—establishing a reliable dynastic memory that authorizes later narrative claims about the Kuru house and the sanctity of Kurukṣetra within the epic’s broader soteriological and historical frame.