Adhyaya 77
ययातिः शर्मिष्ठायाः ऋतुप्रार्थनां धर्मसंवादं च शृणोति (Yayāti and Śarmiṣṭhā: request in ṛtu and discourse on truth and dharma)
Upa-parva: Yayāti–Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode (Ādi Parva: Yayātopākhyāna)
Vaiśaṃpāyana recounts Yayāti’s return to a city likened to Indra’s and his placement of Devayānī within the palace precincts near an Aśoka grove. Śarmiṣṭhā, attended and maintained within the household order, observes Devayānī’s successful motherhood and reflects on her own arrival at youth and the seasonal moment of fertility (ṛtu) without a chosen husband. Encountering Yayāti privately near the grove, she petitions him with deferential rhetoric, asserting her worth and requesting that he grant her ṛtu. Yayāti acknowledges her qualities but cites Uśanā Kāvyā’s restriction that Śarmiṣṭhā should not be summoned to Devayānī’s bed. Śarmiṣṭhā responds with an ethical argument about speech and exceptions, contrasting harmful falsehood with permitted untruth in limited contexts, and frames her request as a means to avert adharma and secure rightful progeny. Yayāti articulates the king’s obligation to truthfulness, stating that a ruler who speaks falsely is morally diminished, yet also affirms a vow to give what is asked by supplicants. He then accepts the claim as “true” in his judgment, honors Śarmiṣṭhā, and the encounter results in her conception and the birth of a son—linking private negotiation to dynastic outcome.
Chapter Arc: गुरु-सेवा का व्रत पूर्ण कर कच को विदा मिलती है; उसी क्षण देवयानी अपने उपकारों और स्मृतियों का अधिकार लेकर उसे रोकती है—‘जिसे मैंने बार-बार मृत्यु से छुड़ाया, वह मुझे छोड़ कैसे सकता है?’ → देवयानी कच के कुल, तप, विद्या और ब्राह्मण-तेज का स्मरण कर विवाह का आग्रह करती है; कच धर्म-सीमा का संकेत देता है—वह गुरु-पुत्र के पुत्र के रूप में उसके लिए ‘भ्राता’ तुल्य है, अतः यह नियोग ‘अनियोज्य’ है। → कच का निर्णायक वचन: ‘धर्मतः तुम मेरी भगिनी हो’—वह देवयानी के प्रेम को स्वीकारते हुए भी विवाह को अधर्म मानकर अस्वीकार करता है, और उसे गुरु-आराधना तथा सावधानी का उपदेश देकर विदा लेता है। → कच देव-लोक (त्रिदशेशालय) की ओर प्रस्थान करता है; देवता उसके अद्भुत उपकार (संजीवनी-विद्या का लाभ) की प्रशंसा करते हैं—कथा का केंद्र प्रेम-निरसन से विद्या-फल की ओर मुड़ता है। → देवयानी के अपमानित प्रेम और अस्वीकार का परिणाम आगे किस पर गिरेगा—उसकी प्रतिज्ञा/क्रोध किस वंश-गति को मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७४ श्लोक हैं) ऑपन--माज बछ। अकाल सप्तसप्ततितमो<ध्याय: देवयानीका कचसे पाणिग्रहणके लिये अनुरोध
வைசம்பாயனர் கூறினார்—கசன் தன் விரதத்தை நிறைவு செய்து, குருவால் விடைபெற்று, திரிதசர்களின் வாசஸ்தலமான தேவலோகத்திற்குப் புறப்பட்டான். அப்போது தேவயானி அவனிடம் இவ்வாறு கூறினாள்.
Verse 2
ऋषेरड्लिरस: पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च । भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
“ஓ அங்கிரஸ் முனிவரின் பேரனே! நீ நற்குணமும் உயர்குலப் பிறப்பும் கொண்டு, மேலும் கல்வி, தவம், புலனடக்கம் ஆகியவற்றால் ஒளிர்கிறாய்.”
Verse 3
ऋषिर्य थाड्रिरा मान्य: पितुर्मम महायशा: । तथा मान्यश्न पूज्यश्चन मम भूयो बृहस्पति:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— என் தந்தைக்கு மகாயசமுடைய முனிவர் அங்கிரர் எவ்வாறு மதிக்கப்படுகிறாரோ, அதுபோலவே உன் தந்தை பிருஹஸ்பதி எனக்குப் மேலும் அதிகமாக மதிக்கத்தக்கவரும் வழிபடத்தக்கவரும் ஆவார்.
Verse 4
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद् ब्रवीमि तपोधन । व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
தபோதனனே! இதை அறிந்து நான் சொல்லவிருப்பதை நன்றாக உணர்ந்து கொள். நீ விரதமும் நியமங்களும் கடைப்பிடித்து நிலைத்திருந்த நாட்களில், உன்னிடம் நான் எவ்வாறு நடந்துகொண்டேன் என்பதை நீ மறந்திருக்க மாட்டாய்.
Verse 5
स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुम्सि । गृहाण पार्णिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्
இப்போது நீ விரதத்தை நிறைவு செய்து விரும்பிய கல்வியைப் பெற்றுவிட்டாய். நான் உன்னை நேசிக்கிறேன்; என்னை ஏற்று, வேத மந்திரங்களை முன்னிட்டு முறையாக என் கைப்பிடித்தலைச் செய்.
Verse 6
कच उवाच पूज्यो मान्यश्न भगवान् यथा तव पिता मम । तथा त्वमनवद्याड़ि पूजनीयतरा मम
கசன் கூறினான்— குறையற்ற அங்கங்களையுடைய தேவயானியே! உன் தந்தை பகவான் சுக்ராசாரியர் எனக்கு எவ்வாறு வழிபடத்தக்கவரும் மதிக்கத்தக்கவருமோ, அதுபோல நீயும்; மேலும் அவரைவிடவும் நீ எனக்கு அதிகமாக வணங்கத்தக்கவள்.
Verse 7
प्राणेभ्यो5पि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मन: । त्वं भद्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
நல்லவளே! மகாத்மா பார்கவனுக்கு நீ உயிரைவிடவும் இனியவள்; ஆனால் குருவின் மகளாக இருப்பதால், தர்மத்தின் படி நீ எப்போதும் எனக்கு வணங்கத்தக்கவள்.
Verse 8
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्य: शुक्र: पिता तव । देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमहसि
கச்சன் கூறினான்—உன் தந்தை சுக்ரர், என் குரு, எப்போதும் எனக்கு வணக்கத்திற்குரியவர்; அதுபோல நீயும் வணக்கத்திற்குரியவள். ஆகவே தேவயானி, என்னிடம் இவ்வாறு பேசுவது உனக்குத் தகாது.
Verse 9
देवयान्युवाच गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्न मे पितु: । तस्मात् पूज्यश्च मान्यश्न ममापि त्वं द्विजोत्तम
தேவயானி கூறினாள்—ஓ இருபிறப்போரில் சிறந்தவரே! நீ என் தந்தையின் குருபுத்திரனின் மகன்; என் தந்தையின் மகன் அல்ல. ஆகவே எனக்கும் நீ வணக்கத்திற்கும் மரியாதைக்கும் உரியவன்.
Verse 10
असुरेहन्यमाने च कच त्वयि पुन: पुनः । तदा प्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे
தேவயானி கூறினாள்—கச்சா! அசுரர்கள் உன்னை மீண்டும் மீண்டும் கொன்றபோது, அந்நாளிலிருந்து இன்று வரை உன்னிடம் நான் கொண்டிருந்த அன்பை இன்று நினைவு கூர்.
Verse 11
सौहारदे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् । न मामहसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
நட்பும் அன்பும் நிறைந்த தருணங்களில் என் உயர்ந்த பக்தியை நீ அறிந்திருக்கிறாய். தர்மத்தை அறிந்தவனே! நான் உன்னிடம் பக்தியுடைய நிரபராதி; என்னை விட்டு விலகுவது உனக்குத் தகாது.
Verse 12
कच उवाच अनियोज्ये नियोगे मां नियुनड्क्षि शुभव्रते । प्रसीद सुभ्रु त्वं महां गुरोर्गुरुतरा शुभे
கச்சன் கூறினான்—நல்ல விரதமுடையவளே, அழகிய புருவமுடையவளே! ஏற்கத் தகாத காரியத்தில் என்னை நீ நியமிக்கிறாய். மங்களமானவளே, என்மேல் அருள் கொள்; எனக்கு நீ குருவைவிடவும் அதிகமாக வணக்கத்திற்குரியவள்.
Verse 13
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने । तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्थ भामिनि
கச்சன் கூறினான்—ஓ விசாலநேத்திரி, ஓ சந்திரமுகி! நீ தங்கிய இடத்தில், பத்திரே, நானும் தங்கியுள்ளேன்—காவ்யன் (சுக்ராசார்யர்) கருவிலே, ஓ பாமினி. ஆகவே தர்மத்தின் அளவின்படி நீ எனக்கு சகோதரி. என்மீது அத்தகைய உறவை வேண்டாதே. உன் இல்லத்தில் நான் இன்பமாக இருந்தேன்; உன்னைப் பற்றிய கோபம் என் உள்ளத்தில் சிறிதும் இல்லை.
Verse 14
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोच: सुमध्यमे | सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम
கச்சன் கூறினான்—தர்மப்படி நீ எனக்கு சகோதரி, ஓ சுமத்தியமே; இவ்வாறு என்னிடம் பேசாதே. பத்திரே, நான் இங்கு இன்பமாக இருந்தேன்; என் உள்ளத்தில் கோபம் இல்லை.
Verse 15
आपूृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि । अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्यो5स्मि कथान्तरे । अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम
கச்சன் கூறினான்—நான் உன்னிடம் விடைபெறுகிறேன்; நான் புறப்படுகிறேன். என் பயணம் மங்களமாக அமைய ஆசீர்வதிக்கவும். தர்மத்திற்கு விரோதமின்றி, உரையாடல்களில் ஏற்ற தருணங்களில் என்னையும் நினைவுகூரவும். மேலும் எப்போதும் விழிப்புடன் இருந்து, என் குருவை இடையறாது சேவித்து வணங்கவும்.
Verse 16
देवयान्युवाच यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचित: । ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति
தேவயானி கூறினாள்—கச்சா! தர்மத்திற்கும் காமத்திற்கும் ஏற்ற ஒன்றிணைவை நான் உன்னிடம் வேண்டினேன். இவ்வாறு வேண்டப்பட்டபோதும் நீ என்னை மறுத்தால், உன் இந்த வித்யை வெற்றிச் सिद्धியை அடையாது.
Verse 17
कच उवाच गुरुपुत्रीति कृत्वाहं प्रत्याचक्षे न दोषत: । गुरुणा चाननुज्ञात: काममेवं शपस्व माम्
கச்சன் கூறினான்—நான் உன்னை என் குருவின் மகளெனக் கருதியே உன் வேண்டுகோளை மறுத்தேன்; உன்னில் குறை கண்டதால் அல்ல. மேலும் இவ்விஷயத்தில் குருவின் அனுமதியும் எனக்கு இல்லை. ஆகவே, உனக்கு விருப்பமெனில், என்னை எப்படியாவது சபிக்கலாம்.
Verse 18
आर्ष धर्म ब्रुवाणो5हं देवयानि यथा त्वया । शप्तो नाहोंडस्मि शापस्य कामतोडद्य न धर्मत:
கச்சன் கூறினான்—தேவயானி, நான் முனிவர்கள் ஒப்புதல் பெற்ற ஆன்றோர் தர்மத்தையே உரைத்தேன்; அந்நிலையில் உன் சாபத்திற்குரியவன் நான் அல்ல. இன்று நீ தர்மப்படி அல்ல, காமவசப்பட்டு என்னைச் சபித்தாய்; ஆகவே உன் உள்ளக் காமனை நிறைவேறாது—எந்த ரிஷிபுத்திரனும், எந்தப் பிராமண இளைஞனும், ஒருபோதும் உன் கைப்பிடித்து மணம் செய்யமாட்டான்।
Verse 19
तस्माद् भवत्या यः: कामो न तथा स भविष्यति | ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पार्णिं ग्रहीष्यति
ஆகவே உன் உள்ளத்தில் உள்ள ஆசை நீ நினைத்தபடி நிறைவேறாது. சகோதரி, எந்த ரிஷிபுத்திரனும் ஒருபோதும் உன் கைப்பிடித்து மணம் செய்யமாட்டான். நான் ஆன்றோர் தர்மத்தையே உரைத்தேன்; அந்நிலையில் நான் சாபத்திற்குரியவன் அல்ல. ஆனால் நீ தர்மப்படி அல்ல, ஆசைவேகத்தில் என்னைச் சபித்தாய்—எனவே உன் விருப்பம் பயனின்றி போகும்।
Verse 20
फलिष्यति न ते विद्या यत् त्वं मामात्थ तत् तथा | अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति
நீ என்னிடம் சொன்னபடியே—உன் கல்வி பயன் தராது—அது அப்படியே. ஆனால் நான் யாருக்கு இந்தக் கல்வியைப் போதிப்பேனோ, அவனுடைய கல்வி நிச்சயமாகப் பயன் தரும்।
Verse 21
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! द्विजश्रेष्ठ कच देवयानीसे ऐसा कहकर तत्काल बड़ी उतावलीके साथ इन्द्रलोकको चले गये
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயா, தேவயானியிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, இருமுறை பிறந்தோரில் சிறந்த கச்சன் உடனே மிகுந்த அவசரத்துடன் இந்திரலோகத்திற்குப் புறப்பட்டான்।
Verse 22
तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमा: । बृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमन्रुवन्,उन्हें आया देख इन्द्रादि देवता बृहस्पतिजीकी सेवामें उपस्थित हो कचसे यह वचन बोले
அவன் வந்ததைப் பார்த்து, இந்திரன் தலைமையிலான தேவர்கள் முதலில் பிருஹஸ்பதியை முறையாகப் போற்றி வணங்கி, பின்னர் கச்சனிடம் இவ்வாறு கூறினர்।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा । त्रिदशेशालयं शीघ्र॑ं जगाम द्विजसत्तम:
வைசம்பாயனன் கூறினான்—தேவயானியிடம் இவ்வாறு சொல்லி, இருமுறை பிறந்தோரில் சிறந்த கசன் உடனே தேவர்களின் அரசன் (இந்திரன்) இருப்பிடத்திற்குத் துரிதமாகச் சென்றான். தேவர்கள் கூறினர்—“எங்கள் நலனுக்காக நீ செய்த செயல் மிக அதிசயமானது. உன் புகழ் ஒருபோதும் அழியாது; யாகத்தில் பங்குபெறும் உரிமையும் உனக்குண்டாகும்.”
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक छिह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு திருவாய்ந்த மகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில், யயாதி உபாக்யானத்தைப் பற்றிய எழுபத்தேழாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 77
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சம்பவபர்வத்தில், யயாதி உபாக்யானத்தின் எழுபத்தேழாம் அத்தியாயம் நிறைவு.
Frequently Asked Questions
Yayāti must reconcile competing obligations: adherence to truthfulness and prior constraints associated with Devayānī’s household order versus responsiveness to a petitioner’s request framed as preventing adharma and enabling legitimate progeny.
The chapter models rāja-dharma as accountability: a ruler’s credibility depends on disciplined speech and principled action, while ethical decisions often require balancing vows, social norms, and situational duties rather than applying a single rule mechanically.
No explicit phalaśruti is stated here; the narrative instead provides an implicit meta-commentary through consequence—ethical negotiation in the royal household directly produces genealogical results, reinforcing the epic’s causal linkage between conduct and lineage history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.