Adhyaya 72
कच-देवयानी संवादः (Kaca–Devayānī Dialogue and the Curse on Vidyā)
Upa-parva: Sanjīvanī-vidyā Upākhyāna (Kaca–Devayānī Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī addressing Kaca after his completion of vows and release by his teacher, as he prepares to depart for the deva realm. Devayānī praises Kaca’s lineage, conduct, learning, tapas, and self-restraint, and requests a formal marriage acceptance. Kaca replies with deference, affirming her honor as his guru’s daughter, but refuses the proposal by framing their relation as dharmically akin to siblinghood due to his residence within her father’s body during the prior rescues, thereby asserting a non-marriage boundary. Devayānī counters by appealing to their repeated encounters and her sustained devotion, warning that refusal will impair the success of his knowledge. Kaca maintains that his refusal is grounded in ṛṣi-dharma and teacher authorization, accepts the curse without imputing fault, and issues a counter-curse: Devayānī will not obtain a ṛṣi-born husband, and Kaca’s knowledge will bear fruit only for the one he teaches. The chapter closes with Kaca’s swift return to the devas, who commend his extraordinary service and promise enduring renown and due recompense.
Chapter Arc: Menaka, the shy yet radiant apsara, enters the forest hermitage and beholds Vishvamitra—his sins scorched away by tapas—burning like a living fire of austerity. → After saluting the rishi, Menaka begins to play near him; the wind, as if complicit, snatches at her moon-bright garment. Her feigned embarrassment and smiling reproach toward Vayu sharpen the scene into a deliberate temptation. → Vishvamitra, catching sight of Menaka’s unveiled beauty and unnameable youth, is struck—his mind turning from tapas to desire; the great ascetic becomes kama-vasha (overpowered by passion). → The chapter seals the turning: the rishi’s inner conquest falters, and the stage is set for their union and its consequence—Shakuntala’s birth and the forest’s protective hush around the coming child. → From this lapse of tapas will arise a child of destiny—how will the forest, the rishis, and fate receive the newborn who will later bind kings and lineages?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १५ श्लोक मिलाकर कुल ५७ श्लोक हैं) अपना छा सं: - दुष्यन्तके पिताके 'इलिल' और “ईलिन' दोनों ही नाम मिलते हैं। द्विसप्ततितमो< ध्याय: मेनका-विश्वामित्र-मिलन
கண்வர் கூறினார்—மேனகை இவ்வாறு சொன்னதும், சக்ரன் (இந்திரன்) எப்போதும் விரைந்து வரவும் போகவும் வல்ல வாயுவை அவளுடன் செல்லுமாறு ஆணையிட்டான். பின்னர் உரிய காலத்தில் மேனகை காற்றுத் தெய்வத்துடன் அங்கிருந்து புறப்பட்டாள்.
Verse 2
अथापश्यद् वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् | विश्वामित्रं तप्यमानं मेनका भीरुराश्रमे
பின்னர், அச்சமுடைய இயல்புள்ள அழகிய மேனகை ஒரு ஆசிரமத்தை அடைந்து, கடுந்தவத்தில் ஈடுபட்டிருந்த விஸ்வாமித்திர முனிவரை கண்டாள். தவத்தின் வலிமையால் அவர் பாவக்கலங்குகளை எல்லாம் எரித்தழித்திருந்தார்.
Verse 3
अभिवाद्य ततः सा त॑ प्राक्रीडदृषिसंनिधौ । अपोवाह च वासो<स्या मारुत: शशिसंनिभम्
அப்போது அந்த அப்சரை முனிவரை வணங்கி, அவரருகிலேயே பலவகை விளையாட்டுகளில் ஈடுபடத் தொடங்கினாள். அதற்குள் மாருதன் அவளுடைய நிலவொத்த ஒளிவீசும் ஆடையை உடலிலிருந்து பறக்கச் செய்தான்.
Verse 4
सागच्छत् त्वरिता भूमिं वासस्तदभिलिप्सती । स्मयमानेव सव्रीड मारुतं वरवर्णिनी
ஆடையை மீட்க விரும்பிய அந்த அழகிய நிறமுடைய மேனகை, அது விழுந்த இடத்தை நோக்கி தரையில் விரைந்து சென்றாள். வெட்கத்துடன், சிரிப்பதுபோலவே, காற்றுத் தெய்வத்தைத் தட்டிக்கேட்பதுபோல் தோன்றினாள்.
Verse 5
पश्यतस्तस्य तत्रर्षेरप्पयग्निसमतेजस: । विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थामनिन्दिताम्
அங்கே அக்கினியொத்த ஒளியுடைய அந்த முனிவர் பார்த்துக்கொண்டிருக்கையில், விஸ்வாமித்திரர் குற்றமற்ற அந்தப் பெண்ணை இடரான நிலையில் நின்றிருப்பதைக் கண்டார்.
Verse 6
गृद्धां वाससि सम्भ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तम: । अनिर्देश्यवयोरूपामपश्यद् विवृतां तदा
அப்போது முனிவர்களில் சிறந்தவர் மேனகையை கண்டார்—அவள் திடுக்கிட்டு கலங்கியவள்; அவளின் ஆடை சிதறியிருந்தது; அவளின் இளமைவும் அழகும் சொல்லால் அளக்க முடியாத அளவுக்கு அற்புதமாய், அந்த நேரம் அவர் முன் வெளிப்பட்டிருந்தாள்.
Verse 7
तस्या रूपगुणान् दृष्टवा स तु विप्रर्षभस्तदा । चकार भावं संसर्गात् तया कामवशं गत:,उसके रूप और गुणोंको देखते ही विप्रवर विश्वामित्र कामके अधीन हो गये। सम्पर्कमें आनेके कारण मेनकामें उनका अनुराग हो गया
அவளின் அழகையும் குணங்களையும் கண்ட அந்தப் பிராமணச் சிறந்தவர் உடனே மனம் கவரப்பட்டார்; அவளின் நெருக்கமான சான்னித்யத்தால் அவர் காமத்தின் ஆட்பட்டார்; மேனகையின் மீது பாசமும் காதலும் எழுந்தது.
Verse 8
न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छदनिन्दिता । तौ तत्र सुचिरं कालमुभौ व्यहरतां तदा
அவர் அவளைத் தம்முடன் ஏற்க அழைத்தார்; அவளும்—குற்றமற்ற நடத்தையுடையவள்—ஒப்புக்கொண்டாள். அங்கே அந்த இடத்தில் அவர்கள் இருவரும் நீண்ட காலம் ஒன்றாக இருந்து நாட்களை கழித்தனர்.
Verse 9
रममाणौ यथाकामं यथैकदिवसं तथा । (कामक्रोधावजितवान मुनिर्नित्यं क्षमान्वित: । चिरार्जितस्य तपस: क्षयं स कृतवानृषि: ।।
அவர்கள் விருப்பம்போல் இன்புற விளையாடினர்; நாள் தோறும் ஒரு நாளைப் போலவே கழிந்தது. இறுதியில் அந்த முனிவர் மேனகையின் கர்ப்பத்தில் சகுந்தலையைப் பெற்றார்.
Verse 10
प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीमभितो नदीम् | जाततमुत्सृज्य तं गर्भ मेनका मालिनीमनु
இமயத்தின் இனிய வெளியில், மாலினி நதிக்கரையில், மேனகை பெற்றெடுத்த அந்தப் புதிதாகப் பிறந்த குழந்தையை விட்டுவிட்டு, மாலினியின் ஓரமாகச் சென்றுவிட்டாள்.
Verse 11
कृतकार्या ततस्तूर्णमगच्छच्छक्रसंसदम् | त॑ं वने विजने गर्भ सिंहव्याप्रसमाकुले
தன் நோக்கத்தை நிறைவேற்றியவள் உடனே சக்கிரன் (இந்திரன்) சபைக்குச் சென்றாள். சிங்கமும் புலியும் உலவும் அந்தத் தனிமையான, வெறிச்சோடிய காட்டில் கர்ப்பிணியை விட்டுச் சென்றனர்—பின்னர் வரும் பாதுகாப்பு, பராமரிப்பு என்ற தர்மப் பொறுப்புக்கான அச்சமூட்டும் பின்னணியாக அது அமைந்தது.
Verse 12
दृष्टवा शयानं शकुना: समन्तात् पर्यवारयन् | नेमां हिंस्युर्वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिन:
கண்வர் கூறினார்—அங்கே படுத்திருந்த அந்தச் சிறுமியைப் பார்த்த பறவைகள் எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் வந்து அவளைச் சுற்றி காவல் வளையம் அமைத்தன. காட்டில் மாமிசத்துக்கு ஆசை கொண்ட கொடூர மிருகங்களும் அந்த நிர்மலக் குழந்தைக்கு தீங்கு செய்யவில்லை.
Verse 13
उन्होंने मेनकाको अपने निकट आनेका निमन्त्रण दिया। अनिन्द्य सुन्दरी मेनका तो यह चाहती ही थी
அங்கே சக்குந்தர்கள் (பறவைகள்) மேனகையின் மகளைக் எல்லாத் திசைகளிலும் காத்தனர். நான் நீராடி வழிபாடு செய்து வந்து, இந்தக் குழந்தை அங்கே படுத்திருப்பதைக் கண்டேன்.
Verse 14
द्विजा ऊचु: विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यास भूतां भरस्व वै । कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकीं गत: ।।
பறவைகள் கூறின—“ஓ பிராமணரே! விஸ்வாமித்திரரின் இந்த மகள் உங்களிடம் நியாசமாக (ஒப்படைக்கப்பட்ட நம்பிக்கையாக) வந்திருக்கிறாள்; அவளின் பொறுப்பை ஏற்றுக் கொள்ளுங்கள். கௌசிகீ கரைக்கு சென்ற உங்கள் நண்பன் விஸ்வாமித்திரர் காமமும் கோபமும் வெல்ல இயலவில்லை; ஆகவே நீங்கள் கருணையுடன் அவன் மகளைப் பேணுங்கள்.” இவ்வாறு பறவைகள் சொன்னன. கண்வர் கூறினார்—“எல்லா உயிர்களின் குரலையும் நான் அறிகிறேன்; எல்லா ஜீவராசிகளிடமும் கருணை கொண்டவன். ஆகவே, அந்த நிர்ஜனப் பெருங்காட்டில் பறவைகள் சூழக் கிடந்த இந்தக் குழந்தையை அங்கிருந்து கொண்டு வந்து, என் மகளாக நிலைநிறுத்தினேன்.”
Verse 15
शरीरकृत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुज्जते । क्रमेणैते त्रयो<प्युक्ता: पितरो धर्मशासने
கருவுறுதலால் உடலை உருவாக்குபவன், அபயதானம் அளித்து உயிரைக் காப்பவன், மேலும் யாருடைய அன்னத்தை நாம் உண்ணுகிறோமோ—தர்மசாஸ்திரத்தில் வரிசையாக இம்மூவரும் ‘தந்தை’ எனக் கூறப்படுகின்றனர்.
Verse 16
निर्जने तु वने यस्माच्छकुन्तै: परिवारिता । शकुन्तलेति नामास्या: कृतं चापि ततो मया
கண்வர் கூறினார்—அந்த நிர்ஜன வனத்தில் அவள் சகுந்தப் பறவைகளால் சூழப்பட்டு பராமரிக்கப்பட்டாள்; ஆகவே நான் அவளுக்கு ‘சகுந்தலா’ என்று பெயரிட்டேன்.
Verse 17
एवं दुहितरं विद्धि मम विप्र शकुन्तलाम् | शकुन्तला च पितरं मन्यते मामनिन्दिता,ब्रह्म! इस प्रकार शकुन्तला मेरी बेटी हुई, आप यह जान लें। प्रशंसनीय शील- स्वभाववाली शकुन्तला भी मुझे अपना पिता मानती है
கண்வர் கூறினார்—ஓ பிராமணரே, இவ்வாறு அறிந்துகொள்: சகுந்தலா என் மகள்; குற்றமற்ற ஒழுக்கமுடைய சகுந்தலாவும் என்னையே தந்தையாகக் கருதுகிறாள்.
Verse 18
शकुन्तलोवाच एतदाचष्ट पृष्ट: सन् मम जन्म महर्षये | सुतां कण्वस्य मामेवं विद्धि त्वं मनुजाधिप
சகுந்தலா கூறினாள்—மன்னரே! மகரிஷி கேட்டபோது என் தந்தை கண்வர் என் பிறப்பின் வரலாற்றை இவ்வாறே அவரிடம் சொன்னார். ஆகவே, மனிதரின் தலைவனே, என்னை கண்வரின் மகளாகவே அறிந்துகொள்.
Verse 19
कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वमजानती । इति ते कथितं राजन् यथावृत्तं श्रुतं मया
சகுந்தலா கூறினாள்—அரசே! என்னைப் பெற்ற தந்தையை நான் அறியேன்; ஆகவே கண்வரையே தந்தையாகக் கருதுகிறேன். மன்னரே! நான் கேட்டதைக் கதையின்படி அப்படியே உமக்குச் சொன்னேன்.
Verse 56
अग्निके समान तेजस्वी महर्षि विश्वामित्रके देखते-देखते वहाँ यह घटना घटित हुई। वह अनिन्द्य सुन्दरी विषम परिस्थितिमें पड़ गयी थी और घबराकर वस्त्र लेनेकी इच्छा कर रही थी। उसका रूप-सौन्दर्य अवर्णनीय था। तरुणावस्था भी अद्भुत थी। उस सुन्दरी अप्सराको मुनिवर विश्वामित्रने वहाँ नंगी देख लिया
கண்வர் கூறினார்—அக்கினியைப் போன்ற ஒளியுடைய மகரிஷி விஸ்வாமித்ரர் பார்த்துக்கொண்டிருக்கையில் அங்கே இந்த நிகழ்வு நடந்தது. குற்றமற்ற அழகுடைய அப்சரை கடின நிலையில்சிக்கி அஞ்சி, உடை பெற விரும்பினாள். அவளின் ரூப-சௌந்தரியம் வர்ணிக்க இயலாதது; இளமைப் பொலிவு அதிசயமானது. அந்த இடத்தில் மகாதபஸ்வி விஸ்வாமித்ரர் அந்த அழகிய அப்சரையை நிர்வாணமாகக் கண்டார்.
Verse 71
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक इकद्तत्तवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தின் உட்பட்ட சம்பவபர்வத்தில் சகுந்தலோபாக்யானம் பற்றிய எழுபத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 72
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने द्विसप्ततितमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் சம்பவபர்வத்தில் சகுந்தலோபாக்யானத்தில் எழுபத்திரண்டாம் அத்தியாயம்।
Verse 133
निर्जने विपिने रम्ये शकुन्तै: परिवारिताम् । (मां दृष्टवैवान्वपद्यन्त पादयो: पतिता द्विजा: । अब्रुवज्छकुना: सर्वे कल॑ मधुरभाषिण: ।।
அழகிய தனிமையான காட்டில் அவளைப் பறவைகள் சூழ்ந்திருப்பதைக் கண்டேன். என்னைக் கண்டவுடன் அந்த இனிய மொழி பேசும் இருபிறப்புப் பறவைகள் என் பாதங்களில் விழுந்து, மென்மையான குரலில் இவ்வாறு கூறின.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether relational desire and perceived reciprocity can override guru-dharma: Devayānī seeks marriage, while Kaca asserts that his student status and guru-kinship impose a binding boundary against acceptance.
The chapter emphasizes that disciplined role-ethics (niyama) can legitimately constrain personal preference, and that knowledge and power are ethically conditioned—speech and intention shape outcomes as much as accomplishment.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-commentary is functional: vidyā’s ‘fruit’ is shown to depend on ethical context and transmission—Kaca’s learning remains effective, but only through authorized teaching to another.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.