Adhyaya 56
Janamejaya’s Request for Expansion; Vaiśampāyana’s Authorization and Phalāśruti of the Mahābhārata (Jaya)
Upa-parva: Anukramaṇikā / Parva-saṅgraha (Frame: Janamejaya–Vaiśampāyana)
The chapter opens with Janamejaya addressing the Brahmin narrator with a request: having heard the Mahābhārata in brief, he seeks the detailed account and expresses sustained curiosity about the Pandavas’ endurance amid imposed hardships. He frames specific questions around moral restraint and strategic patience: why capable and blameless heroes tolerated affliction; how Bhīma restrained anger; how Draupadī, though powerful, did not destroy the offenders; how the twins followed the elder amid deception; how Yudhiṣṭhira bore extreme distress despite dharma-competence; and how Arjuna, with Kṛṣṇa as charioteer, could overcome many forces. Vaiśampāyana replies by situating the narrative as Vyāsa’s authoritative intent, describing the work as a vast, sanctifying corpus (100,000 verses) praised by sages and aligned with Vedic learning. The chapter then provides extended meta-commentary (phalāśruti): hearing or reciting is portrayed as purifying, merit-generating, and socially/ritually efficacious, with claims that it conveys instruction in artha, dharma, kāma, and mokṣa. It concludes with a comprehensive scope statement: what is found here is found elsewhere; what is not found here is found nowhere—positioning the epic as an encyclopedic ethical and intellectual map.
Chapter Arc: जनमेजय के सर्पसत्र की अग्नि में आहुतियाँ पड़ते ही तक्षक इन्द्र सहित आकाश में खिंचता हुआ दिखाई देता है—और सभा में यह प्रश्न धधक उठता है कि क्या आज ही नागवंश का अंत हो जाएगा। → सभा के वेदवेत्ता सदस्य राजा को स्मरण कराते हैं कि ब्राह्मण—even बालक—यदि विद्वान हो तो राजाओं के लिए पूज्य है; और उग्रश्रवा सूत बताता है कि वर देने को उद्यत राजा के सामने आस्तीक खड़ा है, पर राजा के भीतर तक्षक-वध की प्रतिज्ञा और ब्राह्मण-वचन की मर्यादा टकरा रही है। → आस्तीक वर माँगता है—‘यदि वर देना है तो मेरा वर यह है कि तुम्हारा यह सत्र यहीं समाप्त हो; और कोई सर्प इस यज्ञाग्नि में न गिरे।’ → जनमेजय खिन्न मन से भी ब्राह्मण-वचन निभाने को बाध्य होता है; सभा के सदस्य एक स्वर में कहते हैं कि ब्राह्मण को वर मिलना ही चाहिए—और सर्पसत्र का प्रवाह रुक जाता है, तक्षक का विनाश टल जाता है। → प्रतिशोध की अग्नि बुझ तो जाती है, पर राजा के भीतर उठता प्रश्न शेष रहता है—अब वह अपने पिता परीक्षित् की मृत्यु का न्याय और शांति किस मार्ग से पाएगा?
Shlokas
Verse 1
/ अपन प्रात बछ। अ-काज जा षट्पज्चाशत्तमो<5 ध्याय: राजाका आस्तीकको वर देनेके लिये तैयार होना
ஜனமேஜயன் கூறினான்— இவன் சிறுவனாயினும் முதியவன் போலப் பேசுகிறான்; ஆகவே என் கருத்தில் இவன் குழந்தை அல்ல, பரிபக்வ அறிவுடையவன். இவனுக்கு ஒரு வரம் அளிக்க விரும்புகிறேன். ஆகையால், ஓ பிராமணர்களே, முறையாக ஆலோசித்து எனக்கு சரியான வழியைச் சொல்லுங்கள்.
Verse 2
सदस्या ऊचु: बालो<पि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां विद्वान् यो वै स पुनर्वे यथावत् । सर्वान् कामांस्त्वत्त एवार्हतेडद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम्
சபையினர் கூறினர்— அரசர்களிடத்தில் இங்கு பிராமணன் சிறுவனாயினும் மதிக்கத்தக்கவன்; அவன் கல்வியுடையவனாயின் மேலும் என்ன சொல்ல வேண்டும்? ஆகவே இந்த இளம் பிராமணன் இன்று உம்மிடமிருந்து முறையாகத் தன் எல்லா விருப்பங்களையும் பெறத் தகுதியுடையவன். ஆனால் வரம் அளிக்கும் முன், தக்ஷக நாகன் எவ்விதத்திலும் விரைவாக நம்மிடம் வந்து சேராதபடி ஏற்பாடு செய்ய வேண்டும்.
Verse 3
सौतिरुवाच व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विज॑ वरं वृणीष्वेति ततो5भ्युवाच । होता वाक््यं नातिदहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत्
சௌதி கூறினார்— வரம் அளிக்கத் தயாரான அரசன் அந்தப் பிராமணனிடம் ‘வரம் கேள்’ என்று சொல்ல முனைந்தபோது, உள்ளம் மிக மகிழாத ஹோத்ரி கூறினான்: “இந்த யாகக் கிரியையில் தக்ஷகன் இன்னும் வரவில்லை.”
Verse 4
जनमेजय उवाच यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च वै तक्षक एति शीघ्रम् । तथा भवन््त: प्रयतन्तु सर्वे परं शक््त्या स हि मे विद्विषाण:
ஜனமேஜயன் கூறினான்— ஓ பிராமணர்களே, என் இந்தக் கிரியை எவ்விதமாகவும் நிறைவேறவும், தக்ஷகன் எவ்விதமாகவும் விரைவில் இங்கு வரவும், நீங்கள் அனைவரும் உங்களின் முழு வலிமையுடன் முயலுங்கள்; ஏனெனில் அவனே என் உண்மையான பகைவன்.
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: यथा शास्त्राणि नः प्राहुर्यया शंसति पावक: । इन्द्रस्य भवने राजं॑स्तक्षको भयपीडित:
ரித்விஜர்கள் கூறினர்— அரசே, எங்கள் சாஸ்திரங்கள் கூறுவதும், அக்னிதேவன் அறிவிப்பதும் போல, தக்ஷக நாகன் அச்சத்தால் பீடிக்கப்பட்டு இந்திரனின் மாளிகையில் ஒளிந்து தஞ்சமடைந்துள்ளான்.
Verse 6
यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान् पुरस्तात् | स राजान प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्देव
முன்னரே புராணங்களை அறிந்த மகாத்மா லோஹிதாக்ஷ சூதர் கூறியதுபோல, அப்போது கேட்கப்பட்டபோது அவர் அரசனிடம் சொன்னார்—“நரதேவா! பிராமணர்கள் சொல்வது போலவே இவ்விஷயம் உள்ளது.”
Verse 7
पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन | वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकर्त्वां प्रदहिष्पतीति
“அரசே! புராணக் கதையை அறிந்து நான் கூறுகிறேன்—இந்திரன் தக்ஷகனுக்கு இவ்வரம் அளித்தான்: ‘நாகராஜா! என் அருகில் பாதுகாப்புடன் தங்கு; சர்ப்பசத்திரத்தின் தீ உன்னை எரிக்க இயலாது.’”
Verse 8
एतच्छुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन् कर्मकाले । होता च यत्तो5स्याजुहावा थ मन्त्रै- रथो महेन्द्र: स्वयमाजगाम
இதைக் கேட்ட யாகதீட்சை பெற்ற ஜனமேஜயன் கோபத்தால் கொதித்து, கர்மகாலத்தில் ஹோத்ரியைத் தூண்டினான். ஹோத்ரி ஒருமனத்துடன் மந்திரங்களால் (இந்திரனுடன் சேர்த்து) தக்ஷகனை அழைத்தான்; அப்போது மகேந்திரன் தானே வந்து சேர்ந்தான்.
Verse 9
विमानमारुह् महानुभाव: सर्वर्देवै: परिसंस्तूयमान: । बलाहकैश्षाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैरप्सरसां गणैशक्ष
மகாநுபாவனான இந்திரன் விமானத்தில் ஏறி புறப்பட்டான்; எல்லாத் தேவர்களும் சுற்றிலும் சூழ்ந்து அவனைப் புகழ்ந்தனர். மேகங்களும், வித்யாதரர்களும், அப்சரக் கூட்டங்களும் அவன் பின்னே தொடர்ந்தன.
Verse 10
तस्योत्तरीये निहित: स नागो भयोद्विग्न: शर्म नैवाभ्यगच्छत् । ततो राजा मन्त्रविदो<ब्रवीत् पुनः क्रुद्धो वाक््यं तक्षकस्यान्तमिच्छन्
தக்ஷக நாகன் இந்திரனின் மேலாடையில் மறைந்திருந்தான்; பயத்தால் கலங்கிய அவனுக்கு சிறிதும் அமைதி இல்லை. அப்போது தக்ஷகனின் அழிவை நாடிய கோபமுற்ற ஜனமேஜயன் மீண்டும் மந்திரவல்ல பிராமணர்களிடம் உரைத்தான்.
Verse 11
जनमेजय उवाच इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नाग: स तक्षक: । तमिन्द्रेणेव सहितं पातयध्वं विभावसौ,जनमेजयने कहा--विप्रगण! यदि तक्षक नाग इन्द्रके विमानमें छिपा हुआ है तो उसे इन्द्रके साथ ही अग्निमें गिरा दो
ஜனமேஜயன் கூறினான்—ஓ பிராமணர்களே! தக்ஷகன் என்ற நாகன் இந்திரனின் மாளிகையில் மறைந்திருந்தால், இந்திரனோடு சேர்த்தே அவனை அக்கினியில் வீழ்த்துங்கள்।
Verse 12
सौतिरुवाच जनमेजयेन राज्ञा तु नोदितस्तक्षकं प्रति | होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा
சௌதி உக்ரச்ரவன் கூறினான்—அரசன் ஜனமேஜயன் தக்ஷகனை நோக்கி இவ்வாறு தூண்டியதால், ஹோதா அங்கே இருந்த அந்தப் பன்னகன் தக்ஷகனை அக்கினியில் அழைத்து, அவன் பெயரால் ஆஹுதியைச் செலுத்தினான்।
Verse 13
हूयमाने तथा चैव तक्षक: सपुरन्दर: | आकाशे ददृशे चैव क्षणेन व्यथितस्तदा,इस प्रकार आहुति दी जानेपर क्षणभरमें इन्द्रसहित तक्षक नाग आकाशगमें दिखायी दिया। उस समय उसे बड़ी पीड़ा हो रही थी
அவ்வாறு ஆஹுதிகள் செலுத்தப்பட்டவுடன், ஒரு கணத்தில் புரந்தரன் (இந்திரன்) உடன் தக்ஷகன் வானில் தோன்றினான்; அச்சமயம் அவன் கடும் வேதனையால் துடித்தான்।
Verse 14
पुरन्दरस्तु तं यज्ञं दृष्टयोरुभयमाविशत् । हित्वा तु तक्षकं त्रस्त: स्वमेव भवन ययौ,उस यज्ञको देखते ही इन्द्र अत्यन्त भयभीत हो उठे और तक्षक नागको वहीं छोड़कर बड़ी घबराहटके साथ अपने भवनको ही चलते बने
அந்த யாகத்தைப் பார்த்ததும் புரந்தரன் (இந்திரன்) அச்சத்தால் கலங்கினான்; தக்ஷகனை அங்கேயே விட்டுவிட்டு, பதறி தன் மாளிகைக்கே சென்றான்।
Verse 15
इन्द्रे गते तु नागेन्द्रस्तक्षको भयमोहित: । मन्त्रशक्त्या पावकार्चि: समीपमवशो गत:,इन्द्रके चले जानेपर नागराज तक्षक भयसे मोहित हो मन्त्रशक्तिसे खिंचकर विवशतापूर्वक अग्निकी ज्वालाके समीप आने लगा
இந்திரன் சென்றபின், நாகேந்திரன் தக்ஷகன் அச்சத்தால் மயங்கி, மந்திரத்தின் வலிமையால் இழுக்கப்பட்டு, தன்னியலாமலே யாக அக்கினியின் ஜ்வாலைகளின் அருகே நெருங்கத் தொடங்கினான்।
Verse 16
ऋत्विज ऊचु: वर्तते तव राजेन्द्र कर्मतद् विधिवत् प्रभो । अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमहसि
த்விகர்கள் கூறினர்—ஓ ராஜேந்திரா, பிரபோ, உமது இந்த யாகக் கிரியை விதிப்படி நடைபெறுகிறது. ஆகையால் இப்போது இந்தத் த்விஜமுக்கியனுக்கு வரம் அளிக்கத் தகுதியானீர்.
Verse 17
जनमेजय उवाच बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् । वृणीष्व यत् तेडभिमतं हृदि स्थितं तत् ते प्रदास्याम्पपि चेददेयम्
ஜனமேஜயன் கூறினான்—ஓ பிராமணச் சிறுவனே, நீ அளவிட முடியாதவன்; உன் மேன்மைக்கு எல்லை இல்லை. உனக்குத் தகுந்த வரத்தை நான் அளிக்க விரும்புகிறேன். உன் உள்ளத்தில் நிலைத்துள்ள விருப்பத்தைத் தேர்ந்தெடு; பொதுவாக அளிக்கத் தகாததாயினும் அதை நான் உனக்குத் தருவேன்.
Verse 18
ऋत्विज ऊचु: अयमायाति तूर्ण स तक्षकस्ते वशं नृप । श्रूयते5स्य महान् नादो नदतो भैरवं रवम्
த்விகர்கள் கூறினர்—ஓ அரசே, அந்தத் தக்ஷகன் விரைவாக உமது கட்டுப்பாட்டிற்குள் வருகின்றான். அவன் எழுப்பும் பெரும் ஒலி—அச்சமூட்டும் அலறல்—இப்போது கேட்கப்படுகிறது.
Verse 19
नूनं मुक्तो वज़भूता स नागो भ्रष्टो नाकान्मन्त्रविस्रस्तकाय: । घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञो 5 भ्युपैति तीव्रान् निःश्वासान् निः:श्वसन् पन्नगेन्द्र:
ஜனமேஜயன் கூறினான்—நிச்சயமாக அந்த நாகராஜன் தக்ஷகன், இந்திரனின் வஜ்ரத்தால் தாக்கப்பட்டதுபோல், விண்ணுலகத்திலிருந்து வீழ்ந்தான்; மந்திரத்தின் வலிமையால் அவன் பெருஞ்சரீரம் சிதறி அசைந்தது. ஆகாயத்தில் சுழன்று, உணர்விழந்து, கடும் நீண்ட மூச்சுகளை வெளியேற்றிக்கொண்டே அவன் அக்னிகுண்டத்தை நோக்கி விரைகிறான்.
Verse 20
सौतिर्वाच पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि । इदमन्तरमित्येव तदा55स्तीको5 भ्यचोदयत्
சௌதி கூறினான்—ஓ சௌனகா, நாகேந்திரன் தக்ஷகன் ஜாதவேதஸ் (அக்னி) இல் விழப் போகும் தருணத்தில், “இதுவே இடைவெளி—இதுவே சரியான நேரம்” என்று எண்ணி ஆஸ்தீகன் அரசனை வரம் அளிக்கத் தூண்டினான்.
Verse 21
आस्तीक उवाच वरं ददासि चेन्महां वृूणोमि जनमेजय । सत्र ते विर्मत्वेतन्न पतेयुरिहोरगा:
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—ஓ ஜனமேஜயா! நீ உண்மையாகவே எனக்கு வரம் அளிக்க விரும்பினால், நான் வேண்டுவது இந்தப் பெரும் வரமே: உன் இந்தச் சத்திர யாகம் இங்கேயே நிற்கட்டும்; இங்கே அக்கினியில் இனி எந்தப் பாம்பும் விழாதிருக்கட்டும்.
Verse 22
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन् पारिक्षितस्तु सः । नातिदह्ृष्टमना श्षेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत्,ब्रह्म! आस्तीकके ऐसा कहनेपर वे परीक्षित्-कुमार जनमेजय खिन्नचित्त होकर बोले --
ஓ பிராமணரே! அவன் இவ்வாறு கூறியபோது, பரீக்ஷித் வம்சத்து அரசன் ஜனமேஜயன் மனம் மிகுந்த மகிழ்ச்சி அடையவில்லை; மனம் தளர்ந்து ஆஸ்தீகனிடம் இவ்வாறு சொன்னான்.
Verse 23
सुवर्ण रजतं गाश्न यच्चान्यन्मन्यसे विभो । तत् ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत् क्रतुर्मम
ஓ விப்ரவரே! பொன், வெள்ளி, பசுக்கள் மற்றும் உமக்கு வேண்டிய பிற எதையும் கேளும்—அந்த வரத்தை நான் அளிப்பேன்; ஆனால் என் இந்தக் கிரது (யாகம்) நிற்கக் கூடாது.
Verse 24
आस्तीक उवाच सुवर्ण रजतं गाश्न न त्वां राजन् वृणोम्यहम् । सत्र॑ ते विर्मत्वेतत् स्वस्ति मातृकुलस्य न:
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—ஓ அரசே! பொன், வெள்ளி, பசுக்கள் ஆகியவற்றை உம்மிடமிருந்து நான் வேண்டவில்லை. உமது இந்தச் சத்திர யாகம் நிற்கட்டும்; அதுவே எங்கள் தாய்வழிக் குலத்திற்கு நலமாகும்.
Verse 25
सौतिर्वाच आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । पुन: पुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वर:
சௌதி கூறினார்—ஆஸ்தீகன் இவ்வாறு சொன்னபோது, பரீக்ஷித் வம்சத்து அரசன் ஜனமேஜயன்—வாக்காற்றலில் சிறந்தவன்—மீண்டும் மீண்டும் ஆஸ்தீகனிடம், “ஓ பிராமணச் சிறந்தவரே! உமக்கு நலம் உண்டாக; வேறொரு வரம் கேளும்” என்றான். ஆனால் ஆஸ்தீகன் இரண்டாம் வரம் எதையும் கேட்கவில்லை.
Verse 26
अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम । अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भूगुनन्दन
ஆஸ்தீகன் கூறினான்—“ஓ இருபிறப்போரில் சிறந்தவரே! உமக்கு நலம் உண்டாக; வேறொரு வரத்தைத் தேர்ந்தெடுங்கள்.” ஆனால் ப்ருகுவின் வம்சத்தவன் ஆஸ்தீகன் வேறு எந்த வரமும் வேண்டவில்லை. பேச்சாளர்களில் முதன்மையான ஜனமேஜயன் மீண்டும் மீண்டும் வேண்டி—“ஓ பிராமணச் சிரோமணியே! உமக்கு நலம்; வேறொரு வரம் கேளுங்கள்” என்றான். ஆயினும் ஆஸ்தீகன் தன் ஒரே நோக்கில் உறுதியாக இருந்து வேறொன்றும் நாடவில்லை.
Verse 27
ततो वेदविदस्तात सदस्या: सर्व एव तम् | राजानमूचु: सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम्,तब सम्पूर्ण वेदवेत्ता सभासदोंने एक साथ संगठित होकर राजासे कहा--'ब्राह्मणको (स्वीकार किया हुआ) वर मिलना ही चाहिये”
அப்போது வேதங்களில் தேர்ந்திருந்த அனைத்து சபையினரும் ஒன்றுகூடி அரசனிடம் கூறினர்—“பிராமணன் (அருளப்பட்ட) வரத்தை நிச்சயமாகப் பெறட்டும்.”
Verse 55
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरववके अन्तर्गत आस्तीकपवर्में आस्तीकद्वारा सर्पसत्रमें राजा जनमेजयकी स्वुतिविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள ஆஸ்தீகப் பர்வத்தில், சர்ப்பசத்திரத்தில் அரசன் ஜனமேஜயனைப் புகழும் பொருளாக ஆஸ்தீகன் உரைத்த ஐம்பத்தைந்தாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 56
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि आस्तीकवरप्रदानं नाम षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:
இதி ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் ஆஸ்தீகப் பர்வத்தில் ‘ஆஸ்தீகவரப் பிரதானம்’ எனும் ஐம்பத்தாறாம் அத்தியாயம்.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the dilemma of restraint under provocation: why ethically oriented agents (Pandavas and Draupadī) endure deception and humiliation without immediate retaliation, and how such restraint can be interpreted within dharma rather than weakness.
The text presents disciplined listening and reflective reception of itihāsa as a vehicle for comprehensive instruction in the four puruṣārthas, implying that ethical discernment is cultivated through narrative memory and interpretive attention.
Yes. The chapter contains explicit phalāśruti claims: reciting/hearing the Mahābhārata is described as purifying wrongdoing, producing merit, supporting ritual contexts (including parvan recitations and śrāddha), and granting elevated outcomes—framed as the epic’s self-authorization.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.