Adhyaya 53
Āstīka Stops the Sarpa-satra; Royal Closure and Protective Phalaśruti (आस्तीकः सर्पसत्रनिवर्तनम्)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-Sacrifice Interruption Episode)
Sauti recounts an additional ‘marvel’ from the Āstīka narrative: Takṣaka, distressed, does not fall into the blazing ritual fire, having been associated with Indra’s protection. When questioned about how the mantras of the officiants could fail to consummate the rite, Sauti explains that Āstīka repeatedly commands the serpent to ‘stand’ (tiṣṭha), suspending Takṣaka mid-air. Pressed by the assembly, Janamejaya accepts Āstīka’s words as binding, orders the rite to be concluded, and expresses satisfaction with the boon’s fulfillment. The narrative records communal acclaim, the king’s distribution of gifts to priests and functionaries, and the proper avabhṛtha (concluding bath) performed according to rule. Āstīka is respectfully dismissed, invited to return as a member of a future aśvamedha, and he reports the outcome to his mother and maternal uncle. The nāgas, relieved, offer Āstīka a boon; he requests that those who recite this dharma-account morning and evening be free from fear of serpents. A brief phalaśruti affirms the protective merit of remembering specific nāga names and of hearing/reciting the Āstīka account.
Chapter Arc: शौनक के नैमिषारण्य-यज्ञ में जिज्ञासा उठती है—जनमेजय का सर्पसत्र इतना ‘सुदारुण’ कैसे बना, और किन ऋत्विजों के मंत्रोच्चार से नागों का सर्वनाश होने लगा? → उग्रश्रवा सूत सर्पसत्र के ऋत्विजों की नामावली और उनकी वेद-निपुण भूमिकाएँ बताता है; यज्ञ की विधि-शक्ति से सर्प एक-एक कर आहुतियों में खिंचते चले आते हैं। भय और विषाद से पन्नगों में हाहाकार मचता है। → नागेन्द्र तक्षक, जनमेजय की दीक्षा का समाचार सुनते ही इन्द्र के निवेशन में शरण लेता है; इन्द्र उसे आश्वासन देता है, पर यज्ञ की अनिवार्य खिंचाव-शक्ति का संकट सिर पर बना रहता है। → वासुकि-परिवार के भीतर बचाव का उपाय खोजने की घड़ी आती है—नागों की रक्षा के लिए एकमात्र आशा ‘आस्तीक’ की ओर मुड़ती है, और बहिन/कुल-सम्बन्ध के माध्यम से उसे शीघ्र बुलाने का संकल्प बनता है। → क्या इन्द्र की शरण तक्षक को बचा पाएगी, या यज्ञ की ज्वाला इन्द्रलोक तक खींच लाएगी—और क्या आस्तीक समय रहते सर्पसत्र को रोक सकेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा जल बछ। डे त्रिपञज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: सर्पयज्ञके ऋत्विजोंकी नामावली
சௌனகர் கேட்டார்—“ஓ சூதனந்தனே! அந்நேரத்தில் பாண்டவ வம்சத்தினைச் சேர்ந்த ஞானமிகு அரசன் ஜனமேஜயனின் சர்ப்பஸத்ரத்தில் எந்தெந்த பரமரிஷிகள் ரித்விக்களாக (யாகப் புரோகிதர்களாக) இருந்தனர்?”
Verse 2
के सदस्या बभूवुश्न सर्पसत्रे सुदारुणे । विषादजनने>त्यर्थ पन्नगानां महाभये,उस अत्यन्त भयंकर सर्पसत्रमें, जो सर्पोके लिये महान् भयदायक और विषादजनक था, कौन-कौनसे मुनि सदस्य हुए थे?
சௌனகர் கூறினார்—“மிகவும் கொடூரமான அந்த சர்ப்பஸத்ரத்தில்—நாகங்களுக்கு பேரச்சத்தையும் ஆழ்ந்த துயரத்தையும் அளித்த அதில்—எந்தெந்த முனிவர்கள் உறுப்பினர்களாக (சபை அறிஞர்களாக) இருந்தனர்?”
Verse 3
सर्व विस्तरशस्तात भवाझुछंसितुमहति । सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेया: के च सूतज
சௌனகர் கூறினார்—“அன்புடையோனே! இவற்றையெல்லாம் விரிவாகச் சொல்லத் தகுதியுடையீர். மேலும், ஓ சூதபுத்ரனே! சர்ப்பஸத்ரத்தின் விதிமுறைகளை அறிந்தவர்களில் முதன்மை எனக் கருதப்பட்ட எந்தெந்த ரிஷிகள் அங்கே இருந்தனர் என்பதையும் தெரிவி.”
Verse 4
सौतिरुवाच हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् । ये ऋत्विज: सदस्याश्न तस्यासन् नृपतेस्तदा
சௌதி கூறினார்—“அப்படியே, இப்போது நான் இங்கே அந்த ஞானிகளின் பெயர்களைச் சொல்கிறேன்; அந்நேரத்தில் அந்த அரசனின் யாகத்தில் அவர்கள் ரித்விக்களாகவும் சபை உறுப்பினர்களாகவும் இருந்தனர்.”
Verse 5
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्वण्डभार्गव: | च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वर:
அங்கே ஹோத்ரு (hotṛ) யாகப் புரோகிதராக பிராமணன் ஶ்வண்ட-பார்கவனே இருந்தான். முனிவர் ச்யவனரின் வம்சத்தில் புகழ்பெற்றவனாகப் பிறந்து, வேதம் அறிந்தோரில் முதன்மையானவனாக விளங்கினான்; ஆகவே அந்த யாகம் உயர்ந்த வைதிக மரபின் அதிகாரத்தோடு நடைபெற்றது.
Verse 6
उदगाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान् कौत्सो5थ जैमिनि: । ब्रह्माभवच्छार्जरवो<5थाध्वर्युश्नापि पिड़ल:
உத்காத்ரு (udgātṛ) ஆக வயதானும் பண்டிதனுமான பிராமணன் கௌத்ஸன் இருந்தான்; ஜைமினி பிரஹ்மா (brahmā) புரோகிதனானான்; ஶார்ஜரவனும் பிங்கலனும் அத்வர்யு (adhvaryu) புரோகிதர்களாக இருந்தனர்.
Verse 7
सदस्यश्लाभवद् व्यास: पुत्रशिष्यसहायवान् | उद्दालक: प्रमतकः: श्वेतकेतुश्चव पिज्रल:
சபை உறுப்பினர்களாக, மகனும் சீடர்களும் உடன் வியாசர்; மேலும் உத்தாலகர், பிரமதகர், ஶ்வேதகேது, பிங்கலன் ஆகியோரும் இருந்தனர்.
Verse 8
असितो देवलश्लैव नारद: पर्वतस्तथा । आत्रेय: कुण्डजठरीौ द्विज: कालघटस्तथा
அசிதன், தேவலன்; மேலும் நாரதன், பர்வதன்; ஆத்திரேயன்; குண்டன், ஜடரன்; த்விஜன், காலகடன் ஆகியோரும் (உறுப்பினர்களாக) இருந்தனர்.
Verse 9
वात्स्य: श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् । कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्य: समसौरभ:
வாத்ஸ்யன்; ஜபமும் சுவாத்யாயமும் மேற்கொண்டு வாழ்ந்த முதிய ஶ்ருதஶ்ரவா; மேலும் கோஹலன், தேவஶர்மா, மௌத்கல்யன், சமசௌரபன் ஆகியோரும் (உறுப்பினர்களாக) இருந்தனர்.
Verse 10
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगा: । सदस्याश्नाभवंस्तत्र सत्रे पारीक्षितस्य ह
இவர்களும், மேலும் பல வேதப் பாரங்கத பிராமணர்களும் அங்கே பாரீக்ஷித வம்சத்தாரின் அந்தச் சத்திரத்தில் உறுப்பினர்களாக இருந்தனர்.
Verse 11
जुद्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ । अहय: प्रापतंस्तत्र घोरा: प्राणिभयावहा:
அப்போது அந்த மாபெரும் சர்ப்பசத்திர யாகத்தில், ரித்விக்கள் ஆஹுதிகளைத் தீயில் ஊற்றியதுமே, எல்லா உயிர்களுக்கும் அச்சம் தரும் கொடிய பாம்புகள் அங்கே ஒன்றன்பின் ஒன்றாக விழுந்தன.
Verse 12
वसामेदोवहा: कुल्या नागानां सम्प्रवर्तिता: । ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्तामनिशं तदा,नागोंकी चर्बी और मेदसे भरे हुए कितने ही नाले बह चले। निरन्तर जलनेवाले सर्पोंकी तीखी दुर्गन्ध चारों ओर फैल रही थी
பாம்புகளின் கொழுப்பும் மஜ்ஜையும் சுமந்த ஓடைகள் ஓடத் தொடங்கின; இடைவிடாது எரிந்துகொண்டிருந்த பாம்புகளின் கடும் துர்நாற்றம் அப்போது எங்கும் பரவியது.
Verse 13
पततां चैव नागानां धिषछितानां तथाम्बरे । अश्रूयतानिशं शब्द: पच्यतां चाग्निना भृशम्
விழுந்துகொண்டிருந்த, ஆகாயத்தில் தொங்கியிருந்த, மேலும் தீயில் கொடுமையாகச் சுட்டுப் ‘சமைக்கப்பட்ட’ பாம்புகளிடமிருந்து, இடைவிடாது உரக்கவும் இரங்கத்தக்கவுமாக அழுகுரல் கேட்டுக்கொண்டே இருந்தது.
Verse 14
तक्षकस्तु स नागेन्द्र: पुरन्दरनिवेशनम् । गत: श्रुत्वैव राजान॑ दीक्षितं जनमेजयम्,नागराज तक्षकने जब सुना कि राजा जनमेजयने सर्पयज्ञकी दीक्षा ली है, तब उसे सुनते ही वह देवराज इन्द्रके भवनमें चला गया
நாகேந்திரன் தக்ஷகன், அரசன் ஜனமேஜயன் தீக்ஷை ஏற்றுக்கொண்டான் என்று கேட்டவுடனே, புரந்தரன் (இந்திரன்) இருப்பிடத்திற்குச் சென்றான்.
Verse 15
ततः सर्व यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तम: । अगच्छच्छरणं भीत आग: कृत्वा पुरन्दरम्,वहाँ उसने सब बातें ठीक-ठीक कह सुनायीं। फिर सर्पोमें श्रेष्ठ तक्षकने अपराध करनेके कारण भयभीत हो इन्द्रदेवकी शरण ली
அப்போது நாகங்களில் சிறந்த தக்ஷகன் நடந்ததையெல்லாம் அப்படியே துல்லியமாக எடுத்துரைத்தான். பின்னர் குற்றம் செய்ததனால் அஞ்சி, புரந்தரனாகிய இந்திரனிடம் அடைக்கலம் நாடிச் சென்றான்.
Verse 16
तमिन्द्र: प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक । भयं नागेन्द्र तस्माद् वै सर्पसत्रात्ू कदाचन,तब इन्द्रने अत्यन्त प्रसन्न होकर कहा--“नागराज तक्षक! तुम्हें यहाँ उस सर्पयज्ञसे कदापि कोई भय नहीं है
அப்போது இந்திரன் மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் கூறினான்—“நாகராஜ தக்ஷகா! இங்கே உனக்கு எந்த அச்சமும் இல்லை. அந்த சர்பஸத்ரம் (சர்ப்பயாகம்) காரணமாக இவ்விடத்தில் உனக்கு எந்நாளும் பயம் வராது.”
Verse 17
प्रसादितो मया पूर्व तवार्थाय पितामह: । तस्मात् तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वर:
“உனக்காக நான் முன்பே பிதாமஹனாகிய பிரம்மாவை அருள்புரியச் செய்துள்ளேன். ஆகவே உனக்கு அச்சமில்லை. உன் மனத்தின் காய்ச்சல்—கவலை—அகலட்டும்.”
Verse 18
सौतिर्वाच एवमाश्वासितस्तेन तत: स भुजगोत्तम: । उवास भवने तस्मिज्छक्रस्य मुदित: सुखी
சௌதி கூறினார்—இவ்வாறு அவனால் ஆறுதல் அளிக்கப்பட்டபின், நாகங்களில் சிறந்த தக்ஷகன் மகிழ்ச்சியுடனும் இன்பத்துடனும் அந்தச் சக்ரன் (இந்திரன்) அரண்மனையிலேயே தங்கினான்.
Verse 19
अजसं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदु:खित: । अल्पशेषपरीवारो वासुकि: पर्यतप्यत
நாகர்கள் இடையறாது யாகஅக்னியில் விழுந்து கடும் துயரம் அனுபவித்தனர். சர்ப்பகுலத்தில் மிகச் சிறிதே மீதமிருந்தது. இதைக் கண்டு வாசுகி உள்ளுக்குள் எரிந்து வேதனைப்பட்டான்.
Verse 20
कश्मलं चाविशद् घोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम् । स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत्,सर्पोमें श्रेष्ठ वासुकिपर भयानक मोह-सा छा गया, उनके हृदयमें चक्कर आने लगा। अतः वे अपनी बहिनसे इस प्रकार बोले---
நாகங்களில் முதன்மையான வாசுகியைப் பயங்கரமான மயக்கம் ஆட்கொண்டது. அவன் உள்ளம் கலங்கி சுழன்ற நிலையில், தன் சகோதரியிடம் இவ்வாறு கூறினான்.
Verse 21
दहान्त्यड्रानि मे भद्रे न दिश: प्रतिभान्ति च । सीदामीव च सम्मोहात् घूर्णतीव च मे मन:
அம்மையே! என் அங்கங்கள் எரிகின்றன; திசைகளும் எனக்குத் தெளிவாகத் தோன்றவில்லை. மயக்கத்தால் நான் சோர்ந்து விழுவது போலவும், என் மனம் சுழல்வது போலவும் உள்ளது.
Verse 22
दृष्टिभभ्राम्यति मेडतीव हृदयं दीर्यतीव च । पतिष्याम्यवशोड्द्याहं तस्मिन् दीप्ते विभावसौ
அம்மையே! என் பார்வை சுழல்கிறது; என் உள்ளம் வாடி, பிளந்து போவது போல உள்ளது. இன்று நான் இயலாமையால் அந்த எரியும் தீயிலே விழப்போகிறேன்.
Verse 23
पारिक्षितस्य यज्ञोडसौ वर्तते5स्मज्जिघांसया । व्यक्त मयापि गन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम्,“जनमेजयका वह यज्ञ हमलोगोंकी हिंसाके लिये ही हो रहा है। निश्चय ही अब मुझे भी यमलोक जाना पड़ेगा
பரீக்ஷித்தின் வம்சத்தவரின் இந்த யாகம் நம்மை அழிக்கவே நடைபெறுகிறது. தெளிவாக, இப்போது நானும் பிரேதராஜன் யமனின் இல்லத்திற்குச் செல்ல வேண்டியதாகிறது.
Verse 24
अयं स काल: सम्प्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः । जरत्कारौ मया दत्ता त्रायस्वास्मान् सबान्धवान्
சகோதரியே! எந்த நோக்கத்திற்காக நான் உன்னை ஜரத்காரு முனிவருக்குத் தந்தேனோ, அந்தக் காலம் இப்போது வந்துவிட்டது. உறவினர்களுடன் சேர்ந்து எங்களை காப்பாற்று.
Verse 25
आस्तीक: किल यज्ञं तं॑ वर्तन्तं भुजगोत्तमे । प्रतिषेत्स्यति मां पूर्व स्वयमाह पितामह:,'श्रेष्ठ नागकन्ये! पूर्वकालमें साक्षात् ब्रह्माजीने मुझसे कहा था--“आस्तीक उस यज्ञको बंद कर देगा”
சௌனகர் கூறினார்—“அரிய நாககன்னியே! இந்த யாகம் நடைபெறும் போதே ஆஸ்தீகன் நிச்சயமாக அதை நிறுத்துவான். முன்பே பிதாமகர் பிரம்மா தாமே எனக்கு முன்னறிவித்தார்—‘ஆஸ்தீகன் இந்த கிரியையின் முடிவை ஏற்படுத்துவான்’ என்று.”
Verse 26
तद् वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसम्मतम् । ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थ वेदवित्तमम्
ஆகையால், மகளே! மூத்தவர்களாலும் மதிக்கப்படும் உன் மகன்—இளைய ஆஸ்தீகனிடம்—சொல். இன்று நான் என் பணியாளர்களுடன் இந்த ஆபத்திலிருந்து விடுதலை நாடுகிறேன்; ஆகவே வேதஞானிகளில் தலைசிறந்த அவனிடம் கூறு, அவன் என்னை மீட்கட்டும்.
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपववके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पसत्रोपक्रमाविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு திரு மகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள ஆஸ்தீகப் பர்வத்தில், சர்ப்பசத்திரத்தின் தொடக்கத்தைப் பற்றிய ஐம்பத்து இரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 53
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे वासुकिवाक्ये त्रिपड्चाशत्तमो5ध्याय:
இவ்வாறு திரு மகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள ஆஸ்தீகப் பர்வத்தில், சர்ப்பசத்திரப் பிரசங்கத்தில், வாசுகியின் வாக்கியங்களைப் பற்றிய ஐம்பத்து மூன்றாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler’s retaliatory ritual, though procedurally empowered, should proceed to total destruction; the chapter resolves this by prioritizing restraint once a legitimate boon and wise intervention redirect the king from excessive retribution.
Speech disciplined by truth and lawful authority can prevent escalation: the chapter presents ethically constrained action, respect for granted commitments, and the superiority of reconciliation over maximal harm as durable governance principles.
Yes. The text explicitly states that reciting/hearing the Āstīka dharma-account removes fear from serpents, and it adds a remembrance formula (including named nāgas) as a protective tradition, marking the chapter with a clear phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.