Adhyaya 38
आदि पर्व, अध्याय ३८ — शमीक-उपदेशः, शाप-संदेशः, तक्षक-प्रसङ्गः (Śamīka’s counsel, the curse-message, and Takṣaka’s approach)
Upa-parva: Parīkṣit–Śamīka–Śṛṅgi Episode (Takṣaka-śāpa narrative unit)
The chapter opens with Śṛṅgi affirming the certainty of his utterance: whether his act is rash or wrongful, his speech will not prove false. Śamīka responds by acknowledging his son’s potency and truthfulness yet insists on paternal instruction even toward a spiritually empowered child, urging śama (calm) and kṣamā (forbearance). He warns that anger destroys dharma and that restraint yields success and higher worlds. Seeking to limit harm, Śamīka dispatches a disciplined disciple, Gauramukha, to King Parīkṣit with a welfare inquiry and a grave report: Parīkṣit’s prior offense (placing a dead serpent on the sage) has triggered Śṛṅgi’s curse that Takṣaka will cause the king’s death in seven nights, and protective measures are advised. Parīkṣit, distressed more by the moral fault against a silent ascetic than by death itself, sends Gauramukha back requesting renewed grace. He consults ministers, constructs a secure single-pillared residence, stations physicians, medicines, and mantra-adept brāhmaṇas, and continues royal duties under protection. On the seventh day, the physician-sage Kāśyapa approaches intending to neutralize Takṣaka’s poison, but Takṣaka intercepts him, declares himself the agent of the impending act, and challenges the possibility of cure; Kāśyapa asserts his confidence grounded in vidyā-bala (the power of knowledge).
Chapter Arc: सौतिः शौनकादि ऋषियों को सुनाते हैं कि सर्पगण अपने विनाश-भय से काँपते हुए सभा में एकत्र हुए और जनमेजय के सर्पयज्ञ की अनिवार्यता पर चर्चा करने लगे—‘वह यज्ञ अवश्य होगा; वही हमारा महाभय है।’ → सर्पों में निराशा फैलती है: दैव-आघात से पीड़ित प्राणी के लिए मानो दैव ही एकमात्र शरण है। वे स्मरण करते हैं कि शाप की घोषणा के समय वे भय से माता की गोद में चढ़े हुए थे—यह भय भी दैवजनित प्रतीत होता है। तभी ब्रह्मा का वचन सुनाया जाता है: उन्होंने पहले ही अनेक घोर, विषधर नागों को देखा था और प्रजा-हित की दृष्टि से घटनाओं को होने दिया; पर साथ ही उन्होंने यह भी बताया कि उसी महाभय से मुक्ति का उपाय नियत है। → ब्रह्मा भविष्यवाणी करते हैं कि सर्पों की मुक्ति का निमित्त वासुकि की बहन ‘जरत्कारु’ के गर्भ से उत्पन्न पुत्र होगा, जो शाप से नागों को छुड़ाएगा। समाधान स्पष्ट होता है: वासुकि को अपनी बहन जरत्कारु का विवाह ऋषि जरत्कारु से कराना होगा—भिक्षावृत्ति से याचना करने वाले, सुव्रती ऋषि के साथ यह संयोग ही ‘मोक्ष’ का द्वार है। → एलापत्र (और सर्पसभा) निष्कर्ष पर पहुँचते हैं कि भय-शमन का उपाय दैव-निर्दिष्ट है: वासुकि को जरत्कारु-ऋषि के लिए अपनी बहन का दान/विवाह सुनिश्चित करना चाहिए, ताकि भविष्य का उद्धारक पुत्र जन्म ले सके। अध्याय का स्वर निर्णयात्मक है—अब कार्यवाही की दिशा तय हो गई। → वासुकि यह कठिन संकल्प कैसे सिद्ध करेगा—क्या ऋषि जरत्कारु विवाह स्वीकार करेंगे, और किन शर्तों पर?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। जि अष्टबत्रिशो& ध्याय: वासुकिकी बहिन जरत्कारुका जरत्कारु मुनिके साथ विवाह करनेका निश्चय सौतिरुवाच सर्पाणां तु वच:ः श्रुत्वा सर्वेषामिति चेति च । वासुकेश्न वच: श्रुत्वा एलापत्रो5ब्रवीदिदम्
உக்ரச்ரவா (சௌதி) கூறினார்—“ஓ சௌனகா! எல்லா பாம்புகளின் பல்வேறு கருத்துகளையும் கேட்டபின், குறிப்பாக வாசுகியின் சொற்களையும் கேட்டுத் தெரிந்தபின், ஏலாபத்ரன் என்னும் நாகன் இவ்வாறு பேசினான்.”
Verse 2
नस यज्ञो न भविता न स राजा तथाविध: । जनमेजय: पाण्डवेयो यतो5स्माकं महद् भयम्
சேஷன் கூறினான்—“அந்த யாகம் நடைபெறாமல் போவது இயலாது; அதுபோல அத்தகைய அரசன் தோன்றாமல் போவதும் இயலாது—பாண்டவர் குலத்தவன் ஜனமேஜயனே, நமக்கு பேரச்சத்தைத் தந்தவன். அவன் மூலம் விதி நிர்ணயித்ததை நாம் மாற்ற இயலாத நிலைமையில் இருக்கிறோம்.”
Verse 3
दैवेनोपहतो राजन् यो भवेदिह पूरुष: । स दैवमेवाश्रयते नान्यत् तत्र परायणम्,“राजन! इस लोकमें जो पुरुष दैवका मारा हुआ है, उसे दैवकी ही शरण लेनी चाहिये। वहाँ दूसरा कोई आश्रय नहीं काम देता
அரசே, இவ்வுலகில் விதியின் தாக்குதலால் வீழ்த்தப்படுகிற மனிதன் விதியையே சரணடைய வேண்டும்; அந்நிலையில் வேறு எந்த உறுதியான அடைக்கலமும் இல்லை.
Verse 4
तदिदं चैवमस्माकं भयं पन्नगसत्तमा: | दैवमेवाश्रयामो>त्र शृणुध्वं च वचो मम
சிறந்த நாகங்களே, நம்மேல் வந்த இந்த அச்சமும் விதியால் பிறந்ததே; ஆகவே இவ்விஷயத்தில் நாம் விதியையே சரணடைய வேண்டும். உயர்ந்த நாகங்களே, என் சொற்களை கேளுங்கள்.
Verse 5
अहं शापे समुत्सष्टे समश्रौषं वचस्तदा । मातुरुत्संगमारूढो भयात् पन्नगसत्तमा:
நாகங்களில் சிறந்தவர்களே, அந்த சாபம் அறிவிக்கப்பட்டபோது நான் அச்சொற்களை அப்போது கேட்டேன். அச்சத்தால் நான் என் தாயின் மடியில் ஏறினேன், நாகசிறந்தவர்களே.
Verse 6
देवानां पन्नगश्रेष्ठास्तीक्ष्णास्ती क्ष्णा इति प्रभो । पितामहमुपागम्य दु:खार्तानां महाद्युते
அருளாளனே, தேவர்களுள் சிறந்த நாகர்கள் ‘கடுமை—மிகக் கடுமை!’ என்று கூறி, துயரால் வாடி, பிதாமகன் பிரம்மாவை அணுகினர், பேரொளியுடையவனே.
Verse 7
देवा ऊचु का हि लब्ध्वा प्रियान् पुत्रा्छपेदेव॑ पितामह । ऋते क्र तीक्षणरूपां देवदेव तवाग्रत:
தேவர்கள் கூறினர்—பிதாமகனே, தேவர்களின் தேவனே, கடுமையான இயல்புடைய கதிருவைத் தவிர, அன்புப் புதல்வர்களைப் பெற்றபின்பும், அதுவும் உமது முன்னிலையில், அவர்களை இவ்வாறு சபிக்கக் கூடிய பெண் வேறு யார்?
Verse 8
तथेति च वचस्तस्यास्त्वयाप्युक्त पितामह । एतदिच्छामि विज्ञातुं कारणं यन्न वारिता
பிதாமஹரே! நீங்களும் ‘ததாஸ்து’ என்று கூறி கத்ரூவின் சொற்களை ஏற்றுக் கொண்டீர்கள்; அவள் சாபம் இடுவதைத் தடுக்கவும் இல்லை. அவளை ஏன் தடுக்கவில்லை—அதன் காரணத்தை நாம் அறிய விரும்புகிறோம்.
Verse 9
ब्रह्मोवाच बहव: पन्नगास्ती क्ष्णा घोररूपा विषोल्बणा: । प्रजानां हितकामो5हं न च वारितवांस्तदा
பிரம்மா கூறினார்—இக்காலத்தில் கொடிய விஷமும் பயங்கர வடிவமும் உடைய பல பாம்புகள் பெருகி, மக்களுக்கு துன்பம் செய்கின்றன. மக்களின் நலன் கருதியே அப்போது நான் கத்ரூவைத் தடுக்கவில்லை.
Verse 10
ये दन्दशूका: क्षुद्राश्न पापाचारा विषोल्बणा: । तेषां विनाशो भविता न तु ये धर्मचारिण:
ஜனமேஜயனின் சர்ப்பயாகத்தில், அடிக்கடி மக்களை கடிக்கும், இழிவான குணம் கொண்ட, பாவச் செயல்களில் ஈடுபடும், கொடிய விஷம் உடைய பாம்புகளே அழிவுறும்; ஆனால் தர்மம் கடைப்பிடிப்போர் அழிவுறார் அல்லர்.
Verse 11
यन्निमित्तं च भविता मोक्षस्तेषां महाभयात् । पन्नगानां निबोधध्वं तस्मिन् काले समागते,वह समय आनेपर सर्पोंका उस महान् भयसे जिस निमित्तसे छुटकारा होगा, उसे बतलाता हूँ, तुम सब लोग सुनो
எந்த காரணத்தால், காலம் வந்தபோது, பாம்புகள் அந்த மாபெரும் அச்சத்திலிருந்து விடுதலை பெறுமோ—அதை நான் கூறுகிறேன்; நீங்கள் அனைவரும் கவனமாகக் கேளுங்கள்.
Verse 12
यायावरकुले धीमान् भविष्यति महानृषि: । जरत्कारुरिति ख्यातस्तपस्वी नियतेन्द्रिय:
யாயாவர குலத்தில் ‘ஜரத்காரு’ என்று புகழ்பெற்ற ஒரு ஞானமிக்க மகரிஷி தோன்றுவார். அவர் தவத்தில் ஈடுபட்டு மனமும் புலன்களும் கட்டுப்பாட்டில் வைத்திருப்பார்.
Verse 13
तस्य पुत्रो जरत्कारोर्भविष्यति तपोधन: । आस्तीको नाम यज्ञं स प्रतिषेत्स्यति तं तदा । तत्र मोक्ष्यन्ति भुजगा ये भविष्यन्ति धार्मिका:
அவருக்கு ஆஸ்தீகன் என்னும் தவவலிமைமிக்க மகன் பிறப்பான்; அவன் அப்போது அந்த யாகத்தைத் தடுத்து நிறுத்துவான். தர்மநெறியுடைய நாகர்கள் அங்கே எரிவதிலிருந்து விடுபடுவர்.
Verse 14
देवा ऊचु: स मुनिप्रवरो ब्रह्मञ्जरत्कारुर्महातपा: । कस्यां पुत्र महात्मानं जनयिष्यति वीर्यवान्
தேவர்கள் கூறினர்—ஓ பிராமணரே! அந்த முனிவருள் முதல்வன், மாபெரும் தவவலிமையுடைய, வீரியமிக்க ஜரத்காரு எந்தப் பெண்ணின் கர்ப்பத்தில் அந்த மகாத்மா மகனைப் பெறுவான்?
Verse 15
ब्रह्मोवाच सनामायां सनामा स कन्यायां द्विजसत्तम: | अपत्यं वीर्यसम्पन्नं वीर्यवाउजनयिष्यति
பிரம்மா கூறினார்—‘ஜரத்காரு’ எனப் பெயர் பெற்ற அந்த இருபிறப்பினருள் சிறந்தவன், அதே பெயருடைய கன்னியை மனைவியாக ஏற்று, அவளின் கர்ப்பத்தில் வீரியமிக்க மகனைப் பெறுவான்.
Verse 16
वासुके: सर्पराजस्य जरत्कारु: स्वसा किल । स तस्यां भविता पुत्र: शापाज्नागांश्न मोक्ष्यति,सर्पराज वासुकिकी बहिनका नाम जरत्कारु है। उसीके गर्भसे वह पुत्र उत्पन्न होगा, जो नागोंको शापसे छुड़ायेगा
உண்மையில் நாகராஜன் வாசுகியின் சகோதரியின் பெயர் ஜரத்காரு. அவளின் கர்ப்பத்திலேயே அந்த மகன் பிறந்து, நாகர்களை சாபத்திலிருந்து விடுவிப்பான்.
Verse 17
एलापत्र उवाच एवमस्त्विति तं देवा: पितामहमथाब्रुवन् उक्त्वैवं वचन देवान् विरिज्चिस्त्रिदिवं ययौ
ஏலாபத்ரன் கூறினான்—இதைக் கேட்ட தேவர்கள் பிதாமகன் பிரம்மாவிடம் “ஏவமஸ்து” (அப்படியே ஆகுக) என்றனர். இவ்வாறு தேவர்களிடம் சொல்லிவிட்டு விரிஞ்சி (பிரம்மா) திரிதிவத்திற்குச் சென்றார்.
Verse 18
सो5हमेवं प्रपश्यामि वासुके भगिनीं तव । जरत्कारुरिति ख्यातां तां तस्मै प्रतिपादय
ஏலாபத்ரன் கூறினான்— “ஓ வாசுகி, நான் தெளிவாகக் காண்கிறேன்: ‘ஜரத்காரு’ எனப் புகழ்பெற்ற உன் சகோதரியை அந்த மகரிஷி ஜரத்காருவுக்கு அர்ப்பணிக்க. அவளை அவருக்கு அளித்தால் நாகர்களின் நலம் உறுதி பெற்று, அவர்களைச் சூழ்ந்த அச்சம் நீங்கும்; அந்த சாபத்திலிருந்து விடுதலை பெற இதுவே உண்மையான வழி என்று நான் கேட்டுள்ளேன்.”
Verse 19
भैक्षवद् भिक्षमाणाय नागानां भयशान्तये । ऋषये सुव्रतायैनामेष मोक्ष: श्रुतो मया
“நாகர்களின் அச்சம் தணிய, பிச்சைக்காரனைப் போல பிச்சை வேண்டி, சிறந்த விரதங்களைப் பேணும் அந்த ரிஷிக்காக இதுவே விடுதலைக்கான வழி என்று நான் கேட்டுள்ளேன். ஆகவே, ஓ நாகராஜா வாசுகி, நம் ‘ஜரத்காரு’ எனும் சகோதரியை பிச்சையாக அவருக்கு அர்ப்பணிக்க; இதுவே அந்த சாபத்திலிருந்து விடுபடும் வழி.”
Verse 38
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एलापत्रवाक्ये अष्टत्रिंशो5ध्याय: ।। ३८ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें एलापत्र-वाक्यसम्बन्धी अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமஹாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள ஆஸ்தீகபர்வத்தில் ஏலாபத்ரவாக்கியத்தை உடைய முப்பத்தெட்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது॥38॥
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on disproportionate response and moral authority: a king’s impropriety toward an ascetic triggers a youth’s irrevocable curse, raising questions about justice, restraint, and the ethical limits of punitive speech-acts.
Śamīka’s instruction treats anger as a corrosive force that strips dharma and accumulated merit, while restraint and forbearance are presented as disciplines that secure both social stability and higher spiritual outcomes.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-teaching is embedded in Śamīka’s didactic verses, positioning kṣamā and śama as the operative ‘fruit’—practical and transcendent—within the epic’s causal ethics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.