Adhyaya 207
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा तथा मणलूर-सम्बन्धः (Arjuna’s Pilgrimage and the Maṇalūra Alliance)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Maṇalūra Episode (Arjuna’s Eastern Pilgrimage and Marriage Alliance)
Vaiśaṃpāyana reports that after narrating prior matters to brāhmaṇas, Arjuna proceeds along Himavat’s vicinity, visits notable ascetic landmarks (Agastya’s banyan, Vasiṣṭha’s mountain, Bhṛgu’s peak), and undertakes ritual purification. He distributes extensive gifts—cows and provisions—at tīrthas and sanctuaries, and provides dwellings/support to dvijas, framing the journey as both self-purification and social-ritual patronage. He bathes at Hiraṇyabindu-tīrtha, surveys revered sites, and travels eastward, sequentially viewing rivers and regions (including Nandā, Aparanandā, Kauśikī, Gaṅgā, and locales associated with Aṅga, Vaṅga, and Kaliṅga), continuing regulated giving. At the borders of Kaliṅga, accompanying brāhmaṇas take leave; Arjuna proceeds with few aides toward the ocean, observing dhārmic and scenic settlements. Reaching Mahendra Mountain and the coastal route, he arrives at Maṇalūra, visits local sacred places, and meets the ruler Citravāhana. He sees the king’s daughter Citrāṅgadā, forms an intent to marry, and communicates his purpose. The king explains a dynastic constraint grounded in a prior boon: each generation yields a single issue, and his daughter is designated a putrikā so her child will continue his lineage. Arjuna agrees to the condition, accepts Citrāṅgadā, and resides there for three years.
Chapter Arc: इन्द्रप्रस्थ-वैभव के बीच देवर्षि नारद का पाण्डवों के यहाँ आगमन होता है; उनके तेजस्वी आगमन से सभा में एक साथ श्रद्धा और जिज्ञासा जाग उठती है। → नारद पाण्डवों की पूर्व-कीर्ति का स्मरण कराते हैं—कैसे वे एक ही द्रौपदी के पति होकर भी परस्पर ईर्ष्या से रहित रहे और युधिष्ठिर ने धर्मपूर्वक राज्य-पालन किया। इसी प्रशंसा के भीतर एक सूक्ष्म चेतावनी छिपी है: महान् पुरुषों में भी फूट का बीज कैसे पड़ता है। युधिष्ठिर की जिज्ञासा तीव्र होती है और वे सुन्द-उपसुन्द की कथा पूछते हैं—फूट का कारण, तिलोत्तमा का स्वरूप, और परस्पर-वध का वृत्तान्त। → युधिष्ठिर का प्रश्न-प्रहार—‘सुन्दोपसुन्द कौन थे, किसके पुत्र थे, भेद कैसे उत्पन्न हुआ, और तिलोत्तमा किसकी थी कि उसके कारण वे उन्मत्त होकर एक-दूसरे को मार बैठे?’—अध्याय का शिखर बनता है; यह प्रश्न पाण्डव-एकता के भविष्य पर भी परोक्ष प्रकाश डालता है। → नारद का विधिवत् सत्कार होता है; संवाद की भूमि तैयार हो जाती है और कथा-प्रवेश के लिए युधिष्ठिर की उत्कंठा स्पष्ट रूप से स्थापित हो जाती है। → नारद से ‘यथावृत्तं विस्तरेण’ सुन्द-उपसुन्द तथा तिलोत्तमा का सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाए जाने का संकेत—कथा अगले अध्याय में खुलने को ठहर जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९९ श्लोक मिलाकर कुल १५१ श्लोक हैं) अपन क्ाा बछ। अकाल सप्ताधिकदद्विशततमो< ध्याय: पाण्डवोंके यहाँ नारदजीका आगमन और उनमें फूट न हो
Janamejaya said: “O ascetic rich in austerity, after the Pāṇḍavas had thus obtained that kingdom—Indraprastha—what did those great-souled men do thereafter?”
Verse 2
सर्व एव महासत्त्वा मम पूर्वपितामहा: । द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत,मेरे पूर्वपितामह सभी पाण्डव महान् सत्त्व (मनोबल) से सम्पन्न थे। उनकी धर्मपत्नी द्रौपदीने किस प्रकार उन सबका अनुसरण किया?
Janamejaya said: “All my forefathers—the Pāṇḍavas—were men of great inner strength and nobility. And Draupadī, their lawful wife, how did she follow and accompany them all?”
Verse 3
कथं च पञ्च कृष्णायामेकस्यां ते नराधिपा: । वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्,वे महान् सौभाग्यशाली नरेश जब एक ही कृष्णाके प्रति अनुरक्त थे, तब उनमें आपसमें फूट कैसे नहीं हुई?
ஜனமேஜயன் கேட்டான்—ஒரே கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) மீது பற்றுடன் இருந்த அந்த ஐந்து மகாபாக அரசர்கள் ஒருவரோடு ஒருவர் எவ்வாறு முரண்படவில்லை? இத்தகைய மாபெரும் அரசர்கள் ஒரே பெண்ணில் ஈடுபட்டபோது அவர்களிடையே பிளவு எவ்வாறு எழவில்லை?
Verse 4
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्व विस्तरेण तपोधन । तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह,तपोधन! द्रौपदीसे सम्बन्ध रखनेवाले उन पाण्डवोंका आपसमें कैसा बर्ताव था, यह सब मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
தபோதனரே! அனைத்தையும் விரிவாகக் கேட்க விரும்புகிறேன்—கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) உடன் இணைந்திருந்த அந்த சகோதரர்கள் ஒருவருக்கொருவர் எவ்வாறு நடந்துகொண்டார்கள்? அவர்களின் பரஸ்பர நடத்தை, செயல்கள் எவ்வாறு இருந்தன?
Verse 5
वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञाता: कृष्णया सह पाण्डवा: । रेमिरे खाण्डवप्रस्थे प्राप्तराज्या: परंतपा:
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அரசே! த்ருதராஷ்டிரரின் அனுமதியுடன் அரசுரிமை பெற்ற பகைவரைத் தணிக்கும் பாண்டவர்கள், கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) உடன் காஂடவப்ரஸ்தத்தில் இன்புற வாழ்ந்து வந்தனர்.
Verse 6
प्राप्प राज्यं महातेजा: सत्यसंधो युधिष्ठिर: । पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभि: सह,सत्यप्रतिज्ञ महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर उस राज्यको पाकर अपने भाइयोंके साथ धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करने लगे
அரசுரிமை பெற்ற மகாதேஜஸ்வி, சத்தியநிஷ்டன் யுதிஷ்டிரன் தன் சகோதரர்களுடன் தர்மப்படி பூமியை ஆளவும் காக்கவும் தொடங்கினான்.
Verse 7
जितारयो महाप्रज्ञा: सत्यधर्मपरायणा: । मुर्दे परमिकां प्राप्तास्तत्रोषु: पाण्डुनन्दना:
அவர்கள் பகைவரை வென்றவர்கள்; மாபெரும் ஞானம் உடையவர்கள்; சத்தியமும் தர்மமும் சார்ந்தவர்கள். இவ்வாறு பாண்டுவின் புதல்வர்கள் அங்கே உயரிய நிலையை அடைந்து மனநிறைவுடன் வாழ்ந்தனர்.
Verse 8
कुर्वाणा: पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभा: । आसांचक्रुर्महा्हेंषु पार्थिवेष्वासनेषु च,नरश्रेष्ठ पाण्डव नगरवासियोंके सम्पूर्ण कार्य करते हुए बहुमूल्य तथा राजोचित सिंहासनोंपर बैठा करते थे
நகரவாசிகளின் எல்லா குடிமைப் பணிகளையும் நிறைவேற்றியபடியே, அந்த நரசிறந்த பாண்டவர்கள் விலைமதிப்புமிக்க அரசுக்குரிய சிங்காசனங்களிலும் ஆசனங்களிலும் அமர்ந்திருந்தனர்—பொதுச்சேவையும் அரசதர்மத்தின் கம்பீரமும் ஒன்றாய் விளங்கின.
Verse 9
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु । नारदस्त्वथ देवर्षिराजगाम यदृच्छया,एक दिन जब वे सभी महामना पाण्डव अपने सिंहासनोंपर विराजमान थे, उसी समय देवर्षि नारद अकस्मात् वहाँ आ पहुँचे
அந்த எல்லா மகாத்மாக்களும் ஆசனங்களில் அமர்ந்திருந்தபோது, தேவर्षி நாரதர் யத்ருச்சையாக, திடீரென அங்கே வந்தடைந்தார்.
Verse 10
(पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णचरितेन च ।।
தேவರ್ಷி நாரதர் நட்சத்திரங்கள் உலவும், கருடன் செல்கின்ற, சந்திர-சூரிய ஒளியால் பிரகாசிக்கும், மகரிஷிகள் பயன்படுத்தும் அந்த தெய்வீக ஆகாயப் பாதையில் வந்தார்—தவமில்லாதோர்க்கு அது அரிது. எல்லா உயிர்களாலும் வணங்கப்படும் மகாதபஸ்வியும் தேஜஸ்வியும் ஆன நாரதர், நாடுகளும் நகரங்களும் அலங்கரித்த பூமியை நோக்கி ஆய்ந்து கொண்டே அங்கே வந்தடைந்தார். அவர் வேதாந்த வல்லுநர், எல்லா கல்விகளிலும் கரை கண்டவர், பரம தவத்தால் யுக்தர், பிரம்மதேஜஸால் சூழப்பட்டவர், நீதியும் நெறியும் காக்கும் புகழ்பெற்ற மகாமுனி. அவரை வரக் கண்ட யுதிஷ்டிரர் முன்னே சென்று வணங்கி, தமது அழகிய ஆசனத்தை அவருக்கு அளித்தார்; தேவರ್ಷி அமர்ந்த பின், விதிப்படி யுதிஷ்டிரர் தாமே அர்க்யம் சமர்ப்பித்தார்.
Verse 11
प्रादाद् युधिष्ठिरो धीमान् राज्यं तस्मै न््यवेदयत् । प्रतिगृहा तु तां पूजामृषि: प्रीतमनास्तदा
ஞானமிக்க யுதிஷ்டிரர் அவருக்கு உரிய மரியாதையைச் செய்து, முறையாகத் தன் அரசையும் அவருக்கு சமர்ப்பித்தார். அந்தப் பூஜையை ஏற்றுக் கொண்ட ரிஷி அப்போது உள்ளமகிழ்ந்தார்.
Verse 12
आशीर्भिविर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति । निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिर:
ஆசீர்வாத வார்த்தைகளால் அவரின் நலனை வளர்த்த நாரதர், “அமர்க” என்றார். அனுமதி பெற்ற யுதிஷ்டிரர் அப்போது அமர்ந்தார்.
Verse 13
कथयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् | श्रुत्वैतद् द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
வைசம்பாயனர் கூறினார்—பூஜ்யமான தேவर्षி வந்து அருகில் இருப்பதாக அவர் கிருஷ்ணா (த்ரௌபதி)யிடம் அறிவித்தார். இதைக் கேட்ட த்ரௌபதியும் மனம் தூய்மையடைந்து, அமைதியும் ஒருமுகத்தன்மையும் கொண்டு, மகரிஷியின் வருகைக்கு தர்மப்படி பணிவும் தன்னடக்கமும் உடன் மரியாதை செலுத்தத் தயாரானாள்.
Verse 14
जगाम तत्र यत्रास्ते नारद: पाण्डवै: सह | तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
வைசம்பாயனர் கூறினார்—பாண்டவர்களுடன் தேவर्षி நாரதர் அமர்ந்திருந்த இடத்திற்கே அவள் சென்றாள். தர்மம் கடைப்பிடிக்கும் அந்தப் பெண், தேவರ್ಷியின் திருவடிகளில் வணங்கி முறையாக மரியாதை செலுத்தினாள்.
Verse 15
कृताञ्जलि: सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा | तस्याश्लापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तम:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—த்ருபதனின் மகளான த்ரௌபதி கைகூப்பி, உடல் முறையாக மூடப்பட்டவளாய் அங்கே நின்றாள். அப்போது தர்மநெறியுடையவும் சத்தியவாக்குடையவும் ஆன முனிவருள் சிறந்த நாரதர் அவளிடம் நல்வாழ்த்துச் சொற்களால் உரையாடினார்.
Verse 16
आशिषो विविधाः: प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारद: । गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—நாரதர் அரசகுமாரிக்கு பலவகை ஆசீர்வாதங்களை வழங்கி, குற்றமற்ற அந்தப் பெண்ணிடம், “இப்போது நீ உள்ளே செல்” என்று கூறினார்.
Verse 17
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् । विविक्ते पाण्डवान् सर्वानुवाच भगवानृषि:
வைசம்பாயனர் கூறினார்—கிருஷ்ணா (த்ரௌபதி) சென்றபின், பகவான் முனிவர் யுதிஷ்டிரரை முன்னிலைப்படுத்தி, எல்லாப் பாண்டவர்களையும் தனிமையில் உரையாடினார்.
Verse 18
नारद उवाच पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी । यथा वो नात्र भेद: स्यात् तथा नीतिर्विधीयताम्
நாரதர் கூறினார்—பாண்டவர்களே! புகழ்மிக்க பாஞ்சாலி உங்களெல்லோருக்கும் ஒரே தர்மபத்தினி. ஆகவே இவ்விஷயத்தில் உங்களிடையே எப்போதும் பிளவு அல்லது சச்சரம் எழாதபடி ஒரு நெறியை நிறுவுங்கள்।
Verse 19
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ । आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुती
முன்னொரு காலத்தில் சுந்தன், உபசுந்தன் எனும் இரு அசுர சகோதரர்கள் இருந்தனர். அவர்கள் எப்போதும் ஒன்றாகவே இருந்து, பிறரால் கொல்ல இயலாதவர்களாய் விளங்கினர்; மூன்று உலகங்களிலும் அவர்களின் புகழ் பரவியது।
Verse 20
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ । तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजषध्नतु:
அவர்களுக்கு ஒரே அரசும் ஒரே இல்லமும் இருந்தது. ஒரே படுக்கையில் உறங்கினர், ஒரே ஆசனத்தில் அமர்ந்தனர், ஒன்றாகவே உணவுண்டனர். ஆயினும், அத்தகைய பிரிக்கமுடியாத அன்பிருந்தும், அப்சரை திலோத்தமையின் காரணமாக அவர்கள் பரஸ்பரப் பகை கொண்டு ஒருவரையொருவர் கொன்றனர்।
Verse 21
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् | यथा वो नात्र भेद: स्यात् तत् कुरुष्व युधिछ्िर
யுதிஷ்டிரா! ஆகவே பரஸ்பர அன்பை வளர்க்கும் நட்புறவைப் பாதுகாப்பாயாக; இங்கே உங்களிடையே எப்போதும் பிளவோ பகையோ எழாதபடி ஒரு நெறியை அமைப்பாயாக।
Verse 22
युधिष्ठिर उदाच सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने । उत्पन्नश्न॒ कथं भेद: कथं चान्योन्यमघ्नताम्
யுதிஷ்டிரன் கேட்டான்—மகாமுனியே! சுந்தன், உபசுந்தன் எனும் அந்த இரு அசுரர்கள் யாருடைய புதல்வர்கள்? அவர்களிடையே பிளவு எவ்வாறு தோன்றியது, மேலும் அவர்கள் ஒருவரையொருவர் எவ்வாறு கொன்றனர்?
Verse 23
अप्सरा देवकन्या वा कस्य चैषा तिलोत्तमा | यस्या: कामेन सम्मत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
நாரதர் கூறினார்—இந்த திலோத்தமா அப்சரையா, அல்லது தேவகன்னியா? மேலும் அவள் யாருடைய உரிமையில்/யாருக்காக நியமிக்கப்பட்டவள்—அவளின் ஆசையால் மயங்கிய அந்த இருவரும் ஒருவரையொருவர் கொன்றுகொண்டார்களே?
Verse 24
एतत् सर्व यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि न:
நாரதர் கூறினார்—தபோதனரே! இது அனைத்தும் எவ்வாறு நிகழ்ந்ததோ அப்படியே முழு விரிவாகக் கேட்க விரும்புகிறோம். பிராமணரே! எங்கள் ஆவல் மிகப் பெரிது; கேட்பதற்கு நாம் ஆவலுடன் இருக்கிறோம்.
Verse 206
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमनराज्यलम्भपर्वमें नगरनिर्माणविषयक दो सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில், விதுராகமன-ராஜ்யலம்பப் பர்வத்தில், நகர்நிர்மாணம் பற்றிய இருநூற்று ஆறாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Verse 207
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि युधिष्ठिरनारदसंवादे सप्ताधिकद्धिशततमो<ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில், விதுராகமன-ராஜ்யலம்பப் பர்வத்தில், யுதிஷ்டிரர்–நாரதர் உரையாடலின் இருநூற்று ஏழாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The chapter centers on balancing personal marital intent with institutional duty: Arjuna’s desire to marry is conditioned by Citravāhana’s requirement that the offspring serve the maternal grandfather’s lineage continuity (putrikā), requiring consent to a binding ethical-legal constraint.
Dharma is enacted through disciplined movement (pilgrimage), public benefaction (dāna), and transparent agreements; legitimate relationships—ritual or political—depend on honoring local norms and clearly articulated obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-legal documentation illustrating the merit logic of tīrtha-yātrā and the normative validity of putrikā arrangements within the epic’s dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.