Adhyaya 191
Kuntī’s Benediction to Draupadī and the Alliance Gifts (कुन्त्याः स्नुषाशीर्-वचनम् तथा दान-प्रतिग्रहः)
Upa-parva: Draupadī-vivāha (Marriage Alliance and Reception Episode)
Vaiśaṃpāyana describes Drupada’s confidence after joining with the Pāṇḍavas, followed by the arrival of Drupada’s women who approach Kuntī with reverential gestures. Draupadī, dressed in fine linen and adorned with auspicious bridal marks, stands with folded hands after paying respects to her mother-in-law. Kuntī offers a formal benediction, praising Draupadī’s qualities and invoking paradigmatic marital exemplars (Indrāṇī, Svāhā, Rohiṇī, Damayantī, Bhadrā, Arundhatī, Lakṣmī) to articulate ideals of prosperity, fidelity, ritual partnership, and hospitality. The blessing extends to social duties—honoring guests, elders, and teachers—and to royal aspirations: lawful consecration alongside a dharma-oriented king and prosperity through great rites. Subsequently, Kṛṣṇa/Madhusūdana dispatches extensive gifts to the newly married Pāṇḍavas—jewels, gold ornaments, textiles, furnishings, attendants, animals, chariots, and large quantities of gold. Yudhiṣṭhira receives them with joy, aligning material acceptance with relational goodwill toward Govinda.
Chapter Arc: कुम्हार के घर में गुप्त रूप से बसे पाण्डवों के बीच दिनभर की घटनाओं की फुसफुसाहट है—सभा में अद्भुत धनुर्धारण, लक्ष्य-वेध, और द्रौपदी के मन का अनकहा विषाद। → सायंकाल भिक्षा लाकर पाण्डव युधिष्ठिर को निवेदन करते हैं; कुन्ती अन्न-वितरण का नियम देती है और भीम के लिए विशेष भाग का संकेत करती है। उसी बीच बाहर नगर-राजनीति उबलती है—द्रुपद का पुत्र धृष्टद्युम्न, सभा में सुनी गई ‘अज्ञात’ वीरता और द्रौपदी की व्याकुलता की खबरों से बेचैन होकर सत्य जानने को लौटता/दौड़ता है। → धृष्टद्युम्न पाण्डवों की कही हुई युद्ध-कथाएँ, दिव्यास्त्रों और रण-कौशल का वर्णन सुनकर (और द्रौपदी को विषण्ण देखकर) निर्णायक रूप से समझ लेता है कि यह साधारण ब्राह्मण नहीं—यहीं कोई महावीर छिपा है; वह द्रुपद के प्रश्नों का उत्तर खोजने हेतु प्रत्यक्ष पहचान की दिशा में कदम बढ़ाता है। → अध्याय का अंत इस निष्कर्ष-भूमि पर टिकता है कि धृष्टद्युम्न सत्य-खोज की प्रक्रिया में लौट/प्रत्यागमन कर चुका है—द्रुपद के मन में प्रश्न सघन हैं, और पाण्डवों की गुप्तता अब बाहरी दृष्टि के निकट आ रही है। → धृष्टद्युम्न द्रुपद को क्या बताएगा—और क्या पाण्डवों की पहचान खुलते ही द्रौपदी-विवाह का निर्णय राजसभा में पलट जाएगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। अकाल एकनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: 3 म्नका गुप्तरूपसे वहॉका सब हाल देखकर राजा पास आना तथा द्रौपदीके विषयमें द्रुपदका प्रश्न वैशम्पायन उवाच धृष्टद्युम्नस्तु पाउ्चाल्य: पृष्ठत: कुरुनन्दनौ । अन्वगच्छत् तदा यान्तौ भार्गवस्य निवेशने
வைசம்பாயனர் கூறினார்—ஜனமேஜயனே! குருநந்தனர்களான பீமசேனனும் அர்ஜுனனும் பார்கவனின் இல்லத்திற்குத் (மறைவேடத்தில் அவர்கள் தங்கியிருந்த இடம்) செல்லும் வேளையில், பாஞ்சால இளவரசன் த்ருஷ்டத்யும்னன் மறைவேடம் பூண்டு அவர்களைப் பின்தொடர்ந்து, அங்குள்ள நிலைமைகளை கூர்ந்து கவனித்தான்.
Verse 2
सोऊज्ञायमान: पुरुषानवधाय समन्ततः । स्वयमारान्निलीनो5भूद् भार्गवस्य निवेशने,उन्होंने चारों ओर अपने सेवकोंको बैठा दिया और स्वयं भी अज्ञातरूपसे कुम्हारके घरके पास ही छिपे रहे
தன்னை அறிந்துகொள்ளக் கூடுமென உணர்ந்து, அவன் சுற்றிலும் காவலுக்காக ஆட்களை நிறுத்தி, தானோ பார்கவனின் இல்லத்தருகே, குயவனின் வீட்டின் அருகில் மறைந்து இருந்தான்।
Verse 3
सायं च भीमस्तु रिपुप्रमाथी जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ । भैक्ष॑ चरित्वा तु युधिष्ठिराय निवेदयाज्चक्करुरदीनसत्त्वा:
மாலை வந்தபோது பகைவரை நசைக்கும் பீமன், ஜிஷ்ணு (அர்ஜுனன்) மற்றும் மகானுபாவர்களான இரட்டையர் நகுலன்–சகதேவன் பிச்சைச் சென்று பெற்றதை யுதிஷ்டிரனிடம் சமர்ப்பித்தனர்; அவர்களின் உள்ளம் தாராளமும் தளராததும் ஆக இருந்தது.
Verse 4
ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां ता- मुवाच काले वचन वदान्या । त्वमग्रमादाय कुरुष्व भद्रे बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम्
அப்போது தாராளமிக்க குந்தி காலத்திற்கேற்ற வார்த்தைகளால் துருபதன் மகளிடம் கூறினாள்—“நல்லவளே! உணவின் முதல் பங்கைக் கொண்டு தேவர்களுக்கு பலி செலுத்து; பிராமணனுக்கு பிச்சையையும் அளி.”
Verse 5
ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्य: परिश्रिता ये परितो मनुष्या: । ततकश्न शेषं॑ प्रविभज्य शीघ्र- मर्थ चतुर्धा मम चात्मनश्न
“மேலும் அருகில் சார்ந்து வாழ்ந்து உணவு வேண்டுபவர்களுக்கும் உணவு அளி. அதன் பின் மீதமுள்ளதை விரைவாகப் பகிர்—நான்கு சகோதரர்களுக்குத் தலா ஒரு பங்கு; எனக்கும் உனக்கும் தனித்தனிப் பங்குகள்.”
Verse 6
अर्ध तु भीमाय च देहि भगद्रे य एष नागर्षभतुल्यरूप: । गौरो युवा संहननोपपन्न एषो हि वीरो बहुभुक् सदैव
“நல்லவளே! யானை அரசனைப் போன்ற உடலுடன், வெளிர் நிறத்துடன், இளமையிலும் உறுதியிலும் நிறைந்தவனாக அமர்ந்திருப்பவன் பீமன்; அவனுக்கு உணவின் பாதியை அளி. இந்த வீரன் எப்போதும் அதிகம் உண்ணுபவன்.”
Verse 7
सा हृष्टरूपेव तु राजपुत्री तस्या वच: साधु विशड्कमाना । यथाददुक्त प्रचकार साध्वी ते चापि सर्वे बुभुजुस्तदन्नम्
தர்மமே தன் நலன் எனக் கருதிய சத்குணமிகு அரசகுமாரி திரௌபதி பேரானந்தத்தில், குந்திதேவியின் சொல்லை ஐயமின்றி மரியாதையுடன் ஏற்று, கூறியபடியே செய்தாள். பின்னர் அவர்கள் அனைவரும் அந்த அன்னத்தை உண்டனர்.
Verse 8
कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार माद्रीपुत्र: सहदेवस्तरस्वी | यथा स्वकीयान्यजिनानि सर्वे संस्तीर्य वीरा: सुषुपुर्धरण्याम्
அதன்பின் விரைவுமிக்க வீரன் மாத்ரியின் மகன் சகதேவன் தரையில் குசப்புல்லால் படுக்கையை அமைத்தான். பின்னர் பாண்டவ வீரர்கள் அனைவரும் தத்தம் மான்தோல்களை விரித்து, பூமியிலேயே படுத்து உறங்கினர்.
Verse 9
अगस्त्यशास्तामभितो दिशं तु शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम् | कुन्ती पुरस्तात् तु बभूव तेषां पादान्तरे चाथ बभूव कृष्णा
அந்த குருசிறந்தோரின் தலைகள் அகஸ்தியரின் ஆளுமையெனக் கருதப்படும் தென் திசை நோக்கி இருந்தன. குந்தி அவர்களின் தலைப்பக்கம் முன்புறமாக படுத்தாள்; கிருஷ்ணை திரௌபதி அவர்களின் பாதப்பக்கம் தரையிலேயே படுத்து, குசாசனங்களின் மீது அவர்களின் பாதங்களுக்குக் கீழ் தலையணையாக ஆனதுபோல் தோன்றினாள்.
Verse 10
अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रै: पादोपधानीव कृता कुशेषु । न तत्र दुःखं मनसापि तस्या न चावमेने कुरुपुड्वांस्तान्
அவள் பாண்டுபுத்திரர்களுடன் வெறும் தரையிலேயே படுத்தாள்; குசப்புல் படுக்கைகளில் அவர்களின் பாதங்களுக்குக் கீழ் தலையணையாக ஆனதுபோல். ஆயினும் அந்த நிலையிலும் அவளது மனத்தில் சிறிதளவும் துயரம் எழவில்லை; அந்தக் குருபுங்கவர்களை அவள் அணுவளவும் இகழவில்லை.
Verse 11
ते तत्र शूरा: कथयाम्बभूवुः कथा विचित्रा: पृतनाधिकारा: । अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्व नागान् खडगान् गदाश्षापि परश्वधांश्ष
அங்கே அந்தச் சூரவீரர்கள்—சேனாதிபதிகளுக்குத் தகுதியானோர்—வியப்பூட்டும் பலவகைக் கதைகளைப் பரிமாறிக் கொண்டனர். அவர்கள் திவ்யாஸ்திரங்கள், ரதங்கள், குதிரைகள், யானைகள், வாள்கள், கதைகள் மற்றும் பரசுகள் பற்றியும் உரையாடினர்.
Verse 12
तेषां कथास्ता: परिकीर्त्यमाना: पाञज्चालराजस्य सुतस्तदानीम् | शुश्राव कृष्णां च तदा विषण्णां ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्या:
அக்கதைகள் சொல்லப்பட்டுக் கொண்டிருக்கையில், அந்நேரமே பாஞ்சால அரசனின் மகன் த்ருஷ்டத்யும்னன் அவற்றைக் கேட்டான். அப்போது துயருற்ற கிருஷ்ணை (த்ரௌபதி) பற்றியும் கேட்டான்; அங்கே இருந்த அனைவரும் அவளை உறங்கிக் கிடப்பதையும் கண்டனர்.
Verse 13
धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्व वृत्तं तेषां कथित चैव रात्रौ । सर्व रज्ञे द्रपदायाखिलेन निवेदयिष्यंस्त्वरितो जगाम
அந்த இரவில் அரசகுமாரன் த்ருஷ்டத்யும்னன் அவர்களிடமிருந்து நிகழ்ந்த அனைத்தையும் கேட்டறிந்தான். பின்னர் அரசன் த்ருபதனுக்கு முழுவதையும் தெரிவிக்க வேண்டும் என்ற ஆவலால் உடனே அரண்மனைக்குத் துரிதமாகச் சென்றான்.
Verse 14
पाज्चालराजस्तु विषण्णरूप- स्तान् पाण्डवानप्रतिविन्दमान: । धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा क्व सा गता केन नीता च कृष्णा
பாண்டவர்களை காண இயலாததால் பாஞ்சால அரசன் த்ருபதன் மனம் தளர்ந்திருந்தான். த்ருஷ்டத்யும்னன் வந்தவுடன் அந்த உயர்ந்த உள்ளம் கொண்ட அரசன் கேட்டான்—“மகனே, என் மகள் கிருஷ்ணை எங்கே சென்றாள்? யார் அவளை அழைத்துச் சென்றார்?”
Verse 15
कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोपपन्ना । कच्चित् पदं मूर्थ्नि न पड़कदिग्धं कच्चिन्न माला पतिता श्मशाने
“என் மகளை ஏதாவது சூத்ரன், அல்லது தாழ்ந்த பிறப்புடையவன், அல்லது கப்பம் செலுத்தி வாழும் வைசியன் பெற்றுக்கொண்டானோ? அவர்கள் சேற்றால் மாசுபட்ட காலால் என் தலையில் மிதித்ததுபோல் அவமதித்தார்களோ? மாலையைப் போல மென்மையான, மார்போடு அணைத்துக் காக்கத் தகுந்த என் அருமை மகள்—சுடுகாட்டைப் போன்ற அசுத்தமான ஒருவனின் கைகளில் விழுந்தாளோ?”
Verse 16
कच्चित् सवर्णप्रवरो मनुष्य उद्रिक्तवर्णोप्युत एव कच्चित् । कच्चिन्न वामो मम मूर्श्नि पाद: कृष्णाभिमर्शेन कृतोड्द्य पुत्र
“கிருஷ்ணையை வென்றவன் என் வர்ணத்திலேயே (க்ஷத்திரியரில்) சிறந்த வீரனா? அல்லது அதைவிட உயர்ந்த பிராமண குலத்தினனா? மேலும், மகனே—கிருஷ்ணையைத் தொட்டு ஏதோ தாழ்ந்தவன் இன்று, எனது தலையில் இடது காலை வைத்ததுபோல் அவமதித்தானோ?”
Verse 17
कच्चिन्न तप्स्ये परमप्रतीत: संयुज्य पार्थेन नरर्षभेण । वदस्व तत्त्वेन महानुभाव को<सौ विजेता दुहितुर्ममाद्य
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“மனிதர்களில் காளைபோன்ற பார்தன் அர்ஜுனனுடன் என் மகளை இணைத்தால், அது எனக்கு உன்னதமான பாக்கியமாகி, நான் பேரானந்தம் அடைந்து இனி ஒருபோதும் துயரமறியாதிருப்பேனா? மாபெரும் மனத்தையுடைய மகனே, உண்மையைச் சொல்—இன்று என் மகளை வென்ற அந்த ஆண் யார்?”
Verse 18
विचित्रवीर्यस्थ सुतस्य कच्चित् कुरुप्रवीरस्य प्रियन्ति पुत्रा: । कच्चित् तु पार्थेन यवीयसाद्य भधनुर्गुहीतं निहतं च लक्ष्यम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்—“குருகுலத்தின் தலைசிறந்த வீரன் விசித்ரவீர்யனின் மகன் பாண்டுவின் அன்பு மகன்கள் நலமா? மேலும் இன்று இளைய பார்தன்—அர்ஜுனன்—தான் முதலில் வில்லை எடுத்துத் இலக்கை வீழ்த்தினானா?”
Verse 190
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें बलराम और श्रीकृष्णका आगमनविषयक एक सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சுயம்வரப் பர்வத்தில், பலராமன் மற்றும் ஸ்ரீகிருஷ்ணன் வருகையை விவரிக்கும் நூற்றுத் தொண்ணூறாவது அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Verse 191
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि धृष्टट्युम्नप्रत्यागमने एकनवत्यधिकशततमो< ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில் உள்ள சுயம்வரப் பர்வத்தில், த்ருஷ்டத்யும்னன் மீள்வருகையை விவரிக்கும் நூற்றுத் தொண்ணூற்று ஒன்றாவது அத்தியாயம் நிறைவுற்றது।
Frequently Asked Questions
Rather than a binary dilemma, the chapter presents a normative integration problem: how a new bride is ethically incorporated into a multi-husband royal household through public blessing, ritual comportment, and role-definition as a stabilizing agent of dharma.
Dharma is operationalized through conduct—reverence within family hierarchy, disciplined hospitality, and ritual partnership—while political stability is reinforced by transparent reciprocity and socially legible rites of recognition.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-layer is that blessings, guest-honoring, and properly received gifts function as instruments of auspicious continuity (śrī) and legitimacy within the epic’s ethical-political order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.